ХУД-ИЙН ЕБ-ЫН СУРГУУЛИУДЫН 12-Р АНГИЙН СУРАГЧДАД “ЦАХИМ ГЭМТ ХЭРГЭЭС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ, АЖИЛ МЭРГЭЖЛИЙН СОНГОЛТ ХИЙХЭД ЧИГЛҮҮЛЭХ” СУРГАЛТ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГДЛАА

11 / 13 0 сэтгэгдэл 69 үзсэнe

Хан-Уул дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дүүргийн ЕБ-ын сургуулийн ахлах ангийн сурагчдыг цахим орчны эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалах, зөв хэрэглээний соёл төлөвшүүлэх, ирээдүйн мэргэжлээ бодитой сонгоход туслах зорилготой нөлөөллийн сургалтыг төрийн өмчийн 23 сургуулийн 2000 гаруй сурагчдын дунд зохион байгуулагдана. Өнөөдөр дүүргийн ЕБ-ын төвийн бүсийн долоон сургуулийн 1000 гаруй ахлах ангийн сурагчдад цахим гэмт хэргээс өөрийгөө хамгаалах, ажил мэргэжлийн сонголт хийхэд чиглүүлэх сургалтыг мэргэжлийн сургагч багш, чиг үүргийн албан хаагчид хөтлөн явууллаа. Сургалтын хүрээнд: Цахим орчны зөв хэрэглээ, цахим гэмт хэргийн төрөл, түүнээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар мэдээлэл өгөх, Сурагчдын цахим ёс зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх, хариуцлагатай хэрэглэгч болох дадлыг төлөвшүүлэх зорилгоор хэлэлцүүлэг, асуулт, хариултаар санал хүсэлтийг сонсох, Мөн “Ирээдүйн ажил мэргэжлээ хэрхэн зөв сонгох вэ” сэдвийн хүрээнд мэргэжлийн чиг баримжаа олгох зөвлөгөө, харилцан санал солилцох, Энэхүү “Цахим гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, ажил мэргэжлийн сонголт хийхэд чиглүүлэх” сургалт 2025 оны 11 дүгээр сарын 12-19-ний өдрийн хооронд үе шаттай зохион байгуулагдах юм.

Чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” тогтоолын төслийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүллээ

11 / 13 0 сэтгэгдэл 53 үзсэнe

Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганы өнөөдрийн (2025.11.13) үдээс хойших нэгдсэн хуралдаанаар Засгийн газраас өнгөрсөн 10 дугаар сарын 30-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн хэлэлцэх эсэхийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүллээ. Чуулганы үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаанаар тогтоолын төслийн талаарх хууль санаачлагчийн илтгэл болон Эдийн засгийн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг танилцуулж, Улсын Их Хурлын гишүүд асуулт асууж, санал хэлснээр өндөрлөсөн. Иймд үдээс хойших нэгдсэн хуралдаанаар гишүүдийн асуулт, Ерөнхий сайд болон Засгийн газрын гишүүдийн хариултыг үргэлжлүүлэв. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Галбадрах Монгол Улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлд үнэлгээний шалгуур үзүүлэлт, зорилтот түвшнийг тусгаж, тоо, хувиар тооцохоор оролдсон нь сайшаалтай гээд ялангуяа тэргүүлэх чиглэлээ эрэмбэлж, хүний хөгжил, боловсрол, эрүүл мэндийн асуудлыг нэгдүгээрт тавьсныг талархан хүлээн авч байгаагаа илэрхийлсэн. Мөн тэрбээр боловсролын салбараа таван жилийн турш тэргүүлэх чиглэлээ болгож, зорилтоо тууштай мөрдөх, төсвийн нийт зардлын 20 хувийг боловсролын салбарт зарцуулж чадах эсэхийг, 2026 онд шинээр сургууль, цэцэрлэг баригдах төсөв, санхүүжилт тавигдаагүй байгааг тодруулав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар боловсрол нь тэргүүлэх салбар бөгөөд энэ салбарт оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт ирээдүйн хөгжлийн суурийг тавьдгийг онцлов. Гэхдээ төсвийн зарлагын 20 хувьд хүргэхийн тулд төсвийн цогц шинэчлэл хийх шаардлагатай байна. Өнөөдөр Монголд 1 сая 145 мянган хүүхэд сурч, хүмүүжиж байгаа тул энэ хэрээр ачаалал нэмэгдэж, цэцэрлэг, сургууль багш нарын тоог тэлэх шаардлагатай болсон. Үүнийгээ дагаад төсвийн зардал өсөж байна. Нөгөөтэйгүүр, монгол хүний дундаж наслалт уртсаж 71.7 болсноор тэтгэврийн ачаалал нэмэгдэх, цаашлаад хүүхдийн мөнгийг боловсролын салбарт ч, халамжид ч тооцдоггүй боловч төсвийн зардлын маш том хувийг эзэлдэг. Үүнийг боловсролын салбартай уялдуулах санаачилгууд ярьж байна. Өөрөөр хэлбэл, асуудлыг цогцоор нь төсвийн зарлагын хүрээндээ авч үзэх шаардлагатай байна гэж байлаа. Харин Боловсролын сайд П.Наранбаяр төсвийн зарлагын 20 хувьд хүргэх зорилтын хүрээнд олон асуудлыг шийднэ. Олон улсын гэрээ хэлэлцээгээр Азийн хөгжлийн банкны 150 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлийг авахаар ажиллаж байгаа бөгөөд үүний 130 сая ам.долларыг 41 байршилд сургууль, цэцэрлэг барихад чиглүүлнэ хэмээв. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Сандаг-Очир 246 мянган хүнтэй төрийн албыг цомхон, чадварлаг байлгах тухай ярьж байгаа ч миний хувьд төрийн анхан, дунд шатны албан хаагчдыг цөөрүүлмээргүй байна гэв. Харин цаашдаа 16 яамыг цөөлөх, нэгтгэх бодлогын хүрээнд төрийн яам, агентлагийг татан буулгах замаар төрийн албыг цомхон болгох, улмаар цалин, урамшууллыг нэмэгдүүлэх асуудлыг үндсэн чиглэлд хэрхэн тусгасныг тодруулсан. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар төрийн албан хаагчийн цалин, урамшууллыг гүйцэтгэлд суурилсан, бүтээмжид тулгуурласан тогтолцоонд шилжүүлэхээр таван жилийн үндсэн чиглэлд тусгасан гэв. Салбарын яамдын асуудлыг дөрвөн жилд нэг л удаа шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж үздэг. 2024 онд та бүхэн Засгийн газрын бүтцийг баталсан тул өөрчлөөгүй. Учир нь нэг яам солигдохоор тамга, тэмдэг албан бланк өөрчлөгдөх зэргээр зардал нь ихсэж, үүнийг далимдуулаад төрийн албан хаагчдын ажил үүрэг нь тодорхойгүй болох, цомхотголд орж ихээхэн хохирдог хэмээн Ерөнхий сайд хариулж байлаа. Мөн Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Пүрэвдаваа, “Шинэ сэргэлтийн бодлого”, “Монгол Улсын бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал” зэрэг мөрийн хөтөлбөрт туссан зорилтуудын биелэлтийг тодруулав. Тухайлбал, гадаадын жуулчдын тоог жилд 2.0 саяд хүргэх, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварыг 50 хувь болох, дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх Засгийн газрын гадаад өрийг 40-өөс доош хувьд тогтмол хадгалж, хувийн хэвшилд олон улсын зах зээлээс хямд өртөгтэй эх үүсвэр татах боломж олгох, орон нутагт онгоцны буудал барих зорилтуудын биелэлтийг лавлав. Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Н.Учрал Засгийн газрын өр 2025 оны III улирлын байдлаар 35.7 их наяд төгрөг байгаа бөгөөд энэ оны төгсгөлд 40 их наяд төгрөгт хүрнэ. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний /ДНБ/ 60 хувиас хэтрэхгүй гэж заасан тул 2026 онд төсвийн төсөөлөлд ДНБ-ий 50, 2027 оноос 45 хувь гэх зэргээр шат дараалан бууруулах арга хэмжээнүүдийг авч байна гэж байлаа. Мөн татварын багц хуулийн шинэчлэлийг удахгүй Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ гээд энэ хүрээнд төсвийн хүрээний мэдэгдэлд нэрлэсэн ДНБ-ий тэнцвэржүүлсэн орлогын харьцааг 37 байсныг 30 хувь руу буулгасан. Энэ орон зайд татварын шинэчлэлийг хийхээр төлөвлөж байна хэмээн тайлбарлаж байлаа. Түүнчлэн аялал жуулчлалыг дэмжих чиглэлээр 2030 онд гадаад жуулчлалын тоог 2.0 саяд хүргэх зорилтыг таван жилийн үндсэн чиглэлд тусгасан бөгөөд үүнд хүрэхийн тулд аль аль салбар, ямар ажил хийж, хувь нэмрээ хэрхэн оруулах вэ гэдгийг төсвийн ерөнхийлөн захирагч нарын үр дүн дээр тухайлан бичиж, тоон үзүүлэлтээр нь хянана гэж байлаа. Нисэх онгоцны буудлуудыг шинэчлэх төслүүдийн тухайд Хэнтий аймгийн “Чингис хаан” нисэх буудал, Ховд, Хөвсгөл, Дорнод, Өмнөговь зэрэг аймгийн нисэх онгоцны буудлуудыг барьж, байгуулах асуудлыг үндсэн чиглэлд тусгасан гэдгийг Н.Учрал сайд хариултдаа онцлов. Үргэлжлүүлэн Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Түвшин Засгийн газар 2026-2030 оны хөгжлийн үндсэн чиглэлд төсвийн орлогын урт хугацааны стратегиийг хэрхэн харж буйг лавлаад, төсвийн орлогын хэлбэлзлийг бууруулах зорилго, шууд бус татварыг бууруулах бодлогын талаар хөндсөн. Эдийн засгийн бүтцийг харахад уул уурхайн цөөхөн хэдэн бүтээгдэхүүнээс хамааралтай тул төсвийн орлогын талаар зөв стратеги боловсруулахгүй бол байнга хэлбэлзсээр байхыг Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Н.Учрал хариултдаа онцолсон. Тэрбээр Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай, Хөрөнгө оруулалтын тухай, Зөвшөөрөл, мэдэгдлийн тухай зэрэг 120 гаруй хуулийг энэ асуудалруу чиглүүлж, эдийн засгийн сууриа өргөтгөхөд анхаарч, тэлэх нь зүйтэй гээд ялангуяа хувийн хэвшлээ дэмжих, тодорхой үр дүн гарах салбаруудад анхаарах, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ төрөлжүүлэх шаардлагатай гэв. Гишүүд “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг шалгуур үзүүлэлттэй, зорилтот түвшинтэй, үр дүнг нь хэмжигдэхүйцээр засаж боловсруулсныг сайшаахын зэрэгцээ анхаарах асуудлаар санал хэлэв. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн С.Замира таван жилийн үндсэн чиглэлийн тэргүүлэх найман чиглэлд тусгасан асуудлыг шийдвэрлэх нь эдийн засагтай шууд холбоотойг тодотгов. Мөн Монгол Улсын эдийн засгийг сэргээх, зогсонги байдалд орсон аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагааг жигдрүүлэх, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах зэрэг томоохон асуудалд төр засаг нь төлөвлөгөө гаргаж хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байгаа ч нэн тэргүүнд данхайсан төрөө цэгцлэх, авлига хээл хахуулийг багасгахад анхаарах шаардлагатай гэж байлаа. Ингээд уг тогтоолын төслийг хэлэлцэх эсэхийн санал хураалтыг маргаашийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар явуулахаар болов хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

“Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцэж эхэллээ

11 / 13 0 сэтгэгдэл 59 үзсэнe

Улсын Их Хурлын чуулганы өнөөдрийн /2025.11.13/ хуралдаанаар “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төсл ийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэж эхэллээ. Тогтоолын төслийн талаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар танилцууллаа. Монгол Улсын Засгийн газраас “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл”-ийн төслийг “Шинэ итгэл-Эрс шинэтгэл”-д зорин “Хүний хөгжил”, “Нийгмийн хөгжил ба үндэсний нэгдмэл үнэт зүйл", “Эдийн засаг ба дэд бүтцийн хөгжил”, “Байгаль орчин, ногоон эдийн засаг”, “Засаглал, дижитал шилжилт”, “Бүсийн хөгжил”, “Үндэсний өрсөлдөх чадвар”, “Шинжлэх ухаан, технологи, хиймэл оюун” гэсэн бодлогын 8 чиглэлээс бүрдэхээр боловсруулж, энэ хүрээнд үндэсний 10, салбарын 35, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 85, хөтөлбөрийн 200 үр дүн, нийт 330 үр дүнг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын шалгуур үзүүлэлтүүдтэй уялдуулан тодорхойлжээ. Дээрх бодлогын найман чиглэлийн хүрээнд үндэсний 10 үр дүнг тодорхойлон тусгасан байна. Үүнд: 1. Чанартай, хүртээмжтэй боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээг иргэн бүрд тэгш хүргэж, хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтэд нийцсэн хүний нөөцийг бэлтгэн, хүний хөгжлийн үзүүлэлтийг сайжруулах; 2. Хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшнийг нэмэгдүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлж, цалин хөлс, нийгмийн даатгалын уялдаа холбоог сайжруулах замаар зохистой хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлж, дундаж давхаргын эзлэх хувийг нэмэгдүүлэх; 3. Эх хэл, түүх, өв соёлоо дээдэлсэн үндэсний соёлын дархлааг бэхжүүлэн, эв нэгдлийг бататган үндэсний нэгдмэл үнэт зүйлсийн үзүүлэлтийг сайжруулах; 4. Эрүүл, аюулгүй амьдрах орчин, хүртээмжтэй орон сууц, чанартай нийгмийн хамгааллын үйлчилгээгээр амьдралын чанарыг дээшлүүлж, гэр бүлийн эрүүл тогтвортой байдлыг бэхжүүлж, хүүхдийн хөгжил хамгааллыг шинэ шатанд гаргаж, нийгмийн сайн сайхан байдлын үзүүлэлтийг сайжруулах; 5. Боловсруулах салбарын боловсруулалтын түвшнийг дээшлүүлж, бүтээмж, төрөлжилтийг нэмэгдүүлснээр эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг хадгалах; 6. Анхдагч экосистемийн тэнцвэрийг хангаж, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулж, байгалийн нөөц баялгийн нөхөн сэргээлт, зохистой ашиглалтыг дэмжин, байгаль орчинд ээлтэй технологийг нэвтрүүлж байгаль орчны гүйцэтгэлийн үзүүлэлтийг сайжруулах; 7. Авлигыг бууруулж, шударга ёсны тогтолцоог бэхжүүлж, ил тод байдал, хариуцлагыг нэмэгдүүлж, цахим засаглалыг дэмжиж, иргэн төвтэй үйлчилгээг бүрдүүлж зөв засаглалын үзүүлэлтийг сайжруулах; 8. Бүс, орон нутгийн хөгжлийн ялгааг багасгаж, эдийн засгийн хувьд төрөлжүүлж, хүн амын шилжилт хөдөлгөөнийг тэнцвэржүүлэх замаар орон нутгийн хөгжлийн үзүүлэлтийг сайжруулах; 9. Бизнес эрхлэх орчныг сайжруулж, зах зээл дэх төрийн оролцоог багасгах, шударга өрсөлдөөнийг дэмжих, бизнес эрхлэгч, хөрөнгө оруулагчийн эрх ашгийг хамгаалах, татварын болон гаалийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлж, Монгол Улсын өрсөлдөх чадварын үзүүлэлтийг сайжруулах; 10. Монгол Улсын хөгжилд оруулах шинжлэх ухаан, технологи, инновацын хувь нэмрийг дээшлүүлж, төр, хувийн хэвшил, судалгааны байгууллагын хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, Дэлхийн мэдлэгийн индексийг сайжруулна хэмээн тусгажээ. Тогтоолын төслийг Эдийн засгийн байнгын хороо 11 дүгээр сарын 11-ний өдрийн хуралдаанаараа хэлэлцсэн бөгөөд Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг УИХ-ын гишүүн М.Энхцэцэг танилцуулсан юм. Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаанаар тогтоолын төслийг хэлэлцэх үед УИХ-ын гишүүн Б.Уянга төрийн өмчит компаниудын хэдэн хувийг, хэзээ, яаж хувьчлах талаар, мөн уул уурхайн салбарын тогтвортой байдлыг хангахын тулд хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хэрхэн хамгаалах талаар, УИХ-ын гишүүн Л.Соронзонболд инфляцыг хянаж салбар хоорондын дундын зохицуулалтыг хийхэд ямар бодлогын арга хэмжээ төлөвлөсөн талаар, мөн Эрүүл мэндийн даатгалын сантай холбоотой ямар бүтцийн өөрчлөлт хийж бодлогын арга хэмжээ авах талаар, УИХ-ын гишүүн М.Энхцэцэг ирэх 5 жилд эрчим хүчний салбарын хэдэн хувийг либералчилж, чөлөөт өрсөлдөөнтэй болгох талаар, УИХ-ын гишүүн П.Батчимэг Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл нь өмнөх бодлогын баримт бичгүүдээс ахиц дэвшил авчрах ямар бодлого боловсруулсан талаар, УИХ-ын гишүүн Г.Очирбат Монгол Улсыг 2021-2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн хэрэгжилтийн үр дүнг дүгнэсэн эсэх талаар, УИХ-ын гишүүн Ж.Золжаргал нүүрс, химийн үйлдвэрлэлийг яагаад орхигдуулсан талаар, УИХ-ын гишүүн М.Мандхай хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээмжийг нэмэгдүүлэх бодлого, үүнд чиглэсэн хөтөлбөрүүдийн талаар асуулт асууж, хариулт авсан байна. Байнгын хорооны хуралдаанаар тогтоолын төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэх асуудлаар санал хураалт явуулахад 50 хувийн саналаар хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжээгүй байна. Тогтоолын төслийн танилцуулга, Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүд асуулт асууж, хариулт авлаа. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Э.Мөнхсоёл, Татварын орлого ба ДНБ-ий харьцаа олон улсын түвшинд 15-20 хувь байдаг бол Монгол Улсад 34.2 хувьтай байна. Засгийн газр ын зарлагыг ДНБ-д харьцуулсан харьцаа олон улсын түвшинд 25-30 хувь байдаг бол манай улсад 37 . 9 хувь байна гэсэн судалгаа гарчээ. Үүнээс харахад эдийн засаг дахь төрийн оролцоо өндөр байна. Биенесийнхэн, аж ахуйн нэгжүүд үүнийг маш их шүүмжилдэг. Үүнийг залруулах ямар бодлого хэрэгжүүлэх вэ хэмээн асуусан. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, Эдийн засаг дахь төрийн оролцоог төрөөс оролцож байгаа монополын эсрэг хууль, төрийн татаас, татварын ачаалал зэрэг олон үзүүлэлтүүдээр хэмждэг. Татварын ачаалал одоо 33.6 хувьтай байгаа бөгөөд 2026 онд 31.5 хувь болгон 1.9 функтээр бууруулж тооцсон. Цаашдаа татварын ачаалал хэр хэмжээгээр буурна тэр хэмжээгээр төрийн оролцоо буурна гэсэн чиглэлтэй байна. Олон жилийн дунджаар манай улсын нийт орлогод эзлэх татварын болон татварын бус орлогын харьцаа 90:10-тай байгаа. Сүүлийн хоёр, гурван жилд татварын орлого өссөн нь уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, экспортын хэмжээ нэмэгдсэнтэй холбоотой. Уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн ашигт ажиллагааны түвшин нэмэгдсэнээр татварын орлого өсөж 92 орчим хувь руу дөхөж, энэ хэмжээгээр төсөв тэлсэн. Төсөв тэлээд данхайх тусам төрийн оролцоо бас томорсон. Одоо бид мөчлөг сөрсөн бодлого явуулж төсвөө хумих чиглэл баримталж бай н а . Уул уурхайгаас хэт хамааралтай эдийн засгаа төрөлжүүлж, солонгоруулах, дотоодын үйлдвэрлэлээ бойжуулж бусад улстай өрсөлдөх чадвартай болгож хөгжүүлэх шаардлагатай байна гэсэн хариулт өгсөн. УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэболд, Хөгжлийн бодлого төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хууль 11 жилийн өмнө батлагдан, зургаан жилийн өмнө шинэчилэн найруулж баталснаас хойш хоёр дахь удаагийн улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийг УИХ-аар хэлэлцэх гэж байна. Өмнөх таван жилийн үндсэн чиглэлийн төлөвлөлтийн хэрэгжилт хангалтгүй байгаа талаар Эдийн засгийн байнгын хороо энэ асуудлыг хэлэлцэх үеэр ярьсан. Үндсэн шалтгаан нь хэмжиж чадахгүй, хянаж чадахгүй, асуудлыг удирдаж шийдвэрлэж чадахгүй байгаатай холбоотой хэмээлээ. Тэрбээр, Үндсэн чиглэлийн хүрээнд зорилго, үр дүн, шалгуур үзүүлэлт, арга хэмжээ, төсөв гэсэн гинжин холбоосыг бүх салбарт нэг загвараар мөрдүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл үндсэн чиглэлийн хэрэгжилтийн үр дүнг дөрвөн жилийн эцэст нэг удаа дүгнэх биш, явцыг жил бүр, сар бүрээр нь хянаж явбал зөв байна. Сүүлийн үеийн судалгаагаар хиймэл оюуны үр өгөөж төрийн ашигт үйлийн коэффициентыг нэмэгдүүлж, хэмнэлт бий болгож байгаа үр дүн гарч байна. Тиймээс хяналтыг цахим, тэр дундаа хиймэл оюун ашиглан хийх хэлбэрт оруулмаар байна хэмээгээд шаардлагатай бол хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах боломжтой гэж үзэж байгаагаа илэрхийллээ. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Өнгөрсөн 30 жилийн алдаа бол хөгжлийн бодлогын баримт бичгүүд хоорондоо уялдаа холбоогүй, хэрэгждэггүй, уриа лоозонгийн шинж чанартай, хэмжих боломжгүй байсныг хүлээн зөвшөөрөөд, ийм учраас Хөгжлийн бодлого төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хууль, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр хөгжлийн төлөвлөлтөд хэмжигдэхүйц зорилго, зорилтуудыг үе шаттайгаар, тодорхой хугацаанд хэрэгжүүлэхээр тусгахаар тодорхойлсон. Хөтөлбөр боловсруулах үйл ажиллагааг хүртэл тодорхойлоод шинжлэх ухааны үндэстэй байхаар заасан. Урт хугацааны хөгжлийн бодлого, дунд хугацааны хөгжлийн баримт бичиг буюу таван жилийн үндсэн чиглэл дээрээ үндэслээд аймаг, орон нутгийг хөгжүүлэх таван жилийн хөгжлийн зорилтот хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлэх нэгдсэн бодлоготой болж байгаа юм. Хуулийн дагуу улсын хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрийг баталж, үүний дагуу улсын хөгжлийн жилийн төлөвлөгөө батална. Жилийн төлөвлөгөө нь хэмжигдэхүйц байж, жилийн төлөвлөгөөндөө үндэслэж улсын төсөв батлах ёстой юм. Улсын жилийн төлөвлөгөө нь таван жилийн үндсэн чиглэлтэйгээ уялдаж батлагдах ёстой атал мөрөөдлийн жагсаалт болгоод баталчихсан тохиолдол өнгөрсөн хугацаанд гарсан. Тиймээс хаа хаанаа анхаарч, хөгжлийн бодлого төлөвлөлт нэгдсэн байх зарчмыг УИХ, Засгийн газрын бүх салбарын түвшинд анхаарч ажиллах шаардлагатай гэлээ. УИХ-ын гишүүн Л.Энхнасан э дийн засгийг тогтвортой хөгжүүлэх, төрөлжүүлэх томоохон салбарын нэг нь аялал жуулчлал бөгөөд жуулчдын тоог нэмэгдүүлэхэд дэд бүтэц чухал болохыг онцолж, олон улсын нислэгийг нэмэгдүүлэх эсэх, иргэний нисэхийн паркын шинэчлэлийг төлөвлөсөн эсэх ийг тодруулав . Мөн монгол залуус олимп, тив, дэлхийн аваргын тэмжээнээс гадна “ Physical: Asia” зэрэг дэлхийн хэмжээний шоу, тэмцээнд оролцож, эх орныхоо нэр хүндийг өндөрт өргөж байна. Дагаад Монголыг зорих жуулчдын тоо олширох хандлагатай байгаа тул улс хоорондын нислэгийн тоо хүрэлцээтэй эсэх, орон нутгийн нисэх буудлыг шин э члэлийг аль аль аймгуудад хийх талаар лавласан . За м, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайхан , А ялал жуучлалыг хөгжүүлэх зорилгоор өвлийн улирлын нислэгийг Вьетнам, Тайланд, Сингапур зэрэг улсын зарим хот руу нэмсэн. Зуны аялал жуулчлалын хүрээнд Шанхай, Хөх хот, Эрээний чиглэлийн нислэг шинээр нээсэн. Агаарын тээврийн цаашдын бодлого нь транзит аялал жуучлалыг татахад төвлөрнө. Одоогоор транзит нислэгийг 41 мянган зорчигч татсан. Цаашдаа 100 мянгад хүргэхээр төлөвлөсөн. Дотоодын нислэгүүд болох Өмнөговь, Ховд, Баян-Өлгий зэрэг аймгуудын нислэг ашиггүй байгаа ч зуны улирлын нислэгийг нэмэх бодлого баримталж байна. Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн төлөвлөгөөнд Өмнөговь аймгийн Гурвансайхан, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөлийн онгоцны буудлыг С ангиллын буудал болгохоор төлөвлөсөн. Өмнөговь аймгийн тухайд аймгийн удирдлагуудтай ярилцаж, тохироод судалгаа хийж байна . БНСУ-ын хувьд дотоод, гадаадын авиа компаниуд өдөрт 10-аас дээш нислэг хийж байгаа гэлээ . Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ч.Ундрам , 2026 оны улсын төсөвт аялал жуучлалын салбарыг дэмжихэд чиглэсэн нэн хөнгөлөлттэй зээлийн хүүгийн татаасыг суулгасан. Батлагдсан дүнгээр 150 тэрбум төгрөгийн нэн хөнгөлөлттэй зээлийг арилжааны банкуудаар дамжуулж олгоно. Журмыг нь салбарын холбоод, мэргэжилтнүүдийг оролцуулсан удаа дараагийн хэлэлцүүлгийн үндсэн дээр боловсруулж, Монголбанканд хүргүүлсэн. Энэ хөнгөлөлттэй зээл нь орон нутагт зочид буудал байгуулах, зочид буудлын зэрэглэл ахиулах, зам дагуух ариун цэврийн байгууламж байгуулах зэргээр квоттой олгогдоно. Нислэгтэй холбоотой Улаанбаатараар дамжих нислэг бус орон нутгаар дамжих нислэгүүдийг бодлогоор дэмжиж байгаа. Энэ жилийн тухайд БНСУ-аас Хөвсгөл аймаг руу хоёр удаагийн нислэг хийсэн. Ирэх 2026 онд 20 орчим удаагийн нислэг зохион байгуул ж, Ховдоос Шинжань руу гэх мэтчилэн баруун, зүүн, хойд, урд бүс рүү чиглэсэн нислэгүүдийг төлөвлөсөн гэсэн хариулт өглөө. УИХ-ын гишүүн С.Зулпхар, Таван жилийн хөгжлийн үндсэн чиглэл д хүний хөгжлийг тэргүүлэх чиглэлээ болгоно гээд тодорхойлжээ. Боловсролын салбарын зардлыг төсвийн зургаан хувьд хүргэх талаар ярьж байгаа. Үүнтэй холбоотой ямар тооцоо байгаа вэ хэмээн асуув. Сурагчдын англи хэлний мэдлэгийг ямар түвшинд хүргэх, ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөрт хиймэл оюун ухааны хичээлийг оруулах эсэх, мэргэжлийн боловсролын сургалтад хамрагдах хувийг хэрхэн нэмэгдүүлэх, шинжлэх ухаан, технологи, инновацын зардал, цалин хөлсийг ДНБ-ий хэдэн хувьд хүргэх зорилт тавьж буйг тодруулав. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, Монгол Улсын ДНБ-д цалин хөлсний эзлэх хувь адил төстэй улсуудаас 8.3-13.3 хувиар доогуур байна. Үүнийг нэмэгдүүлж 45.9-50.5 хувьд хүрэх зорилтыг үндсэн чиглэлд тусгасан. Ингэхдээ технологийн шинэчлэл, инновац, хөрөнгө оруулалтыг дэмжиж, ажилтныг ур чадварт сургаж, дахин дадлагажуулах, үндэсний бүтээмжийг нэмэгдүүлэх замаар бодит цалинг өсгөхөөр төлөвлөж байна. Төрийн албан хаагч нарын цалин хөлсний реформыг хийж, бүтцийг оновчтой болгож, бүтээмж, гүйцэтгэл, үр дүнд суурилсан цалин хөлсний тогтолцоог бий болгохоор төлөвлөсөн. Үндэсний бүтээмжийн мастер төлөвлөгөөг Засгийн газар хэрэгжүүлнэ. Б оловсролын салбарт технологи , инновацыг ашиглах замаар суралцахуйн хувьсгал хийнэ гэ ж сүүлийн үед ярьж байна. Цахим платформыг ашигласнаар хүүхдүүдийн сурлагын чанар эрс сайжирсныг судалгаагаар тогтоосон. Элсэлтийн ерөнхий шалгалт, олимпиадуудад өндөр оноо авч байгаа хүүхдүүдийн олонх цахим платформ, өөрөө суралцахуйг дэмжин үр дүнтэй суралцаж байгаа нь батлагдсан. Тийм учраас технологийн дэвшлийг ашиглаж суралцахуйн реформ хийнэ гэв. Боловсролын сайд П.Наранбаяр, Энэ жил ДНБ-д эзлэх боловсролын салбар ын санхүүжилт 5 . 2 хувьд , төсвийн 16 . 4 хувьд хүрсэн байгаа. Үүнийг төсвийн 20 хувьд хүргэ снээр боловсролын салбарт хуримтлагдсан асуудлуудыг шийдэх боломжоор хангагдах юм. А нгли хэл ийг гурав дугаар ангиас зааж эхэлсэн. Энэхүү хөтөлбөр ийн дагуу хүүхдүүд 12 дугаар анги төгсөхд өө дунджаас дээш түвшний англи хэлтэй болох боломжтой гэж харж байгаа. Ү ндэсний хөтөлбөр болгож хөгжүүлэлтийг хийж байгаа. Ө нөөдөр их , дээд сургуульд шууд хүүхдийг сургах гэхээсээ илүүтэйгээр төгсөөд мэргэжлийн боловсролоор дамжиж хөдөлмөрийн зах зээлд гардаг байх нь хөдөлмөрийн зах зээлийг мэргэжилтэй боловсон хүчнээр хангах туйлын чухал арга хэмжээ юм. Бид мэргэжлийн боловсролын чиглэлээр элсэлтийг нэмэгдүүлэх бодлогыг тууштай барьж , 20 26 онд 26673 хүүхдээр нэмэхээр төлөвлөж байгаа. Мөн хиймэл оюун ухааны талаарх бага сургуулийн хөтөлбөрийг шинэчилж к омпьютерын ухаан гэж хичээл орж ирж байгаа. Үүний нэг салшгүй хэсэг нь хиймэл оюун ухаантай ажиллах , хиймэл оюун ухааныг зөв ашиглах , хиймэл оюун ухааныг ойлгох хөтөлбөрүүд багтаж байгаа гэж хариулав. УИХ-ын гишүүн Д.Энхтуяа, Ө нөөдөр ядуурлыг бууруулъя , дундаж давхаргыг нэмэгдүүлье гэ ж ярьж байг аа ч дундаж давхаргыг бүрдүүлж байгаа 50 хувь нь гадаа жагсаж бай г а аг дурдаад, Засгийн газар хүн төвтэй бодлогоо хэрхэн хэрэгжүүлэх ийг тодруулав. Тэрбээр, тэтгэвэр авч байгаа ахмадуудын 50 хувь нь 689 мянган төгрөгийн, 93 хувь нь 1.5 саяас доош тэтгэвэртэй байна. Тэтгэврийг хувьчлан нэмэхээр өндөр тэтгэвэртэй хүмүүсийнх ихээр нэмэгдээд явдаг. 50 хувь нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байгаа ахмадуудын тэтгэврийг нэмэх аргачлалыг хэрхэн өөрчлөх вэ гэлээ. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, Тэтгэврийг мөнгөн дүнгээр нэмэгдүүлнэ. Хувьчилж нэмэхээр тэтгэврийн зөрүү улам нэмэгдээд байдаг. Тэтгэврийг 8.6 хувиар нэмэхээр 4.5 сая төгрөгийн тэтгэвэртэй хүнийх 400-гаад мянган төгрөгөөр, 689 мянган төгрөгийн тэтгэвэр авч байгаа хүнийх 60-аад мянган төгрөгөөр нэмэгдэх жишээтэй. Тийм учраас бид бага тэтгэвэр авч байгаа иргэдийнхээ тэтгэврийг илүү нэмэгдүүлэх аргачлал ашиглана гэж салбарын сайдтай ярилцаж тохирсон гэж хариуллаа. Тогтоолын төслийн талаарх хэлэлцүүлэг үдээс хойших хуралдаанаар үргэлжилнэ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

Оюутолгойн асуудлаарх нотлох баримтыг шинжлэн судлах сонсголд 300 гэрч дууджээ

11 / 13 0 сэтгэгдэл 43 үзсэнe

Хянан шалгах түр хороо нотлох баримтыг шинжлэн судлах нээлттэй сонсголыг 12 дугаар сарын 8-12-ны өдрүүдэд зохион байгуулахаар шийдвэрлэж, холбогдох тогтоолыг баталсантай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн О.Батнайрамдал, Б.Бат-Эрдэнэ, П.Ганзориг, Б.Жаргалан, С.Зулпхар нар өнөөдөр (2025.11.13) хэвлэлийн бага хурал хийж, мэдээлэл хийлээ. Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх хянан шалгах түр хороог 2025 оны долдугаар сарын 2-ны өдөр байгуулсан. Өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд Хянан шалгах түр хороо 12 хуралдаж, Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуульд заасны дагуу нотлох баримтыг шинжлэн судлах сонсголыг зохион байгуулахаар товлосныг тус Хянан шалгах түр хорооны дарга О.Батнайрамдал мэдээллийнхээ эхэнд дурдав. Нотлох баримтыг шинжлэн судлах нээлттэй сонсголд 300 гэрчийг оролцуулахаар Хянан шалгах түр хороо шийдвэрлэсэн байна. “Жавхлант” (MV-15225), "Шивээ толгой" (MV-15226) ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн талбайн нөөцийг тогтоож, үнэлгээг тодорхойлсон болон холбогдох бусад баримтад үндэслэн төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоохтой холбогдуулан хяналт шалгалт хийх; "Оюу толгой" ХХК-ийн Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ /Нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, дахин тодотгосон/-ний санхүүжилтийн хүүгийн хувь, түүнийг олон улсын зах зээлийн жишигт нийцүүлэн бууруулах талаар авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ, холбогдох үр дагаврыг судлан хяналт шалгалт хийх, санал, дүгнэлт гаргах тусгай шалгалтын хүрээ хязгаар бүхий хянан шалгах түр хороо 2006 оноос хойш буюу 20 жилийн хугацаанд Оюу толгой төсөлтэй холбоотой асуудлаар ямар нэг шийдвэр гаргасан, ажлын хэсэгт ажилласан албан тушаалтан, холбогдох байгууллагуудын төлөөллийг гэрчээр дуудаж байгааг О.Батнайрамдал гишүүн мэдээлэлдээ онцоллоо. Сонсголын гэрчийн нэрсийн жагсаалтад Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан гурван хүн, Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан долоон хүн, Засгийн газрын гишүүнээр ажиллаж байсан 25 хүн, Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байсан 39 хүний нэрс багтсан байгааг тэрбээр танилцуулсан. Түүнчлэн Ашигт малтмал, газрын тосны газар, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам, Байгаль орчны яам, Гадаад хэргийн яам, Гаалийн ерөнхий газар, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Сангийн яам, Татварын ерөнхий газар, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын албан тушаалтнууд, “Рио Тинто” групп болон “Оюу толгой” ХХК-ийн ТУЗ-ийн төлөөлөл, холбогдох албан тушаалтнууд, “Эрдэнэс МГЛ” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн үе үеийн дарга, тус компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан хүмүүс багтсаныг О.Батнайрамдал гишүүн энэ үеэр мэдээллээ. Тэрбээр, Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хорооны сонсгол нь хэн нэгнийг цоллох биш, тусгай шалгалтын хүрээнд хянан шалгах үйл ажиллагаа явуулж, нотлох баримтуудыг цуглуулан, судлан шинжилж, олон нийтийн мэдэх эрхийг хангах үйл ажиллагаа гэдгийг онцлоод сонсголд дуудагдаж буй гэрчүүдийг иргэдийн мэдэх эрхийг хүндэтгэн Хянан шалгах түр хорооны сонсголд идэвхтэй оролцохыг хүсэв. “Оюу толгой” төслөөс Монголын ард түмэн нийт үр өгөөжийн 50-иас дээш хувийг хүртэх хүлээлттэй байсан хэдий ч өнгөрсөн хугацаанд 25 орчим хувийн үр ашиг хүртэж байгаа талаарх мэдээллийг П.Ганзориг гишүүн хэлээд “Төслийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр гаргаж байсан Улсын Их Хурлын үе үеийн шийдвэрүүд хэрэгжихгүй байгаа. Аль түвшиндээ, ямар шалтгаанаар хэрэгжилт нь хангагдахгүй байсныг Хянан шалгах түр хорооны хянан шалгагч, шинжээчид тогтоохоор 60000 гаруй хуудас материалыг судлан, шинжилж байна. Сонсголоор Монголын ард түмэнд бодитой мэдээллүүдийг хүргэж, шалтгаан нөхцөлийг тодруулж ажиллана” гэв. Нотлох баримтыг цуглуулах хүрээнд цуглуулсан 60000 гаруй хуудас баримтын тэн хагас нь “Онтрэ” ХХК-тай холбоотой, нууцын тамга бүхий баримтууд байгаа учраас шинжээчид, хянан шалгагч нар ажиллах хэдий ч олон нийтэд холбогдох мэдээллийг хүргэх боломжгүй, нотлох баримт болгон ашиглах боломжгүй болоод байгааг дурдсан. Иймд эдгээр баримтыг нууцын ангиллаас гаргуулах хүсэлтээ Засгийн газарт хүргүүлээд байгааг хэвлэлийн бага хурлын үеэр П.Ганзориг гишүүн мэдээлсэн. Оюу толгой ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын 30 жилийн хугацаатай гэрээг 2009 онд байгуулсан бөгөөд өдгөө 16 жил болж байгааг Б.Жаргалан гишүүн тэмдэглээд “Энэ цаг мөчид монголчууд энэхүү гэрээтэй холбоотой асуудлуудаар нэгдсэн ойлголтод хүрэх нь нийгэмд итгэлцэл бий болох ач холбогдолтой. Гэрээ хэрэгжсэн 16 жилийн хугацаанд ямар алдаа гарав, түүнээс ямар сургамж авсан гэдгээ дүгнэх цаг болсон гэж үзэж байгаа. Үүнээс суралцсан сайн туршлагаа дараа дараагийн гэрээнүүдэд тусгах, Монголын хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах, уул уурхайн салбараас Монголын талд ногдох өгөөжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр эрх зүйн орчныг сайжруулахад нөлөө үзүүлнэ гэж итгэж байна. Ийм ч учраас хянан шалгах түр хороо энэ хугацаатай давхцан байгуулагдаж, ажиллаж буйд их олзуурхаж байгаа” гэлээ. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжаар байгуулагдсан Засгийн газрын ажлын хэсэг болон Рио Тинто группийн эрх бүхий ажлын хэсгийн “Оюутолгой” төслийн хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүүгийн хувийн зохистой байдлыг хянан үзэх албан ёсны хэлэлцээтэй Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хорооны сонсгол давхцаж байгааг Б.Жаргалан гишүүн хэлсэн. Сонсголын нотлох баримтууд, холбогдох үйл явц нь гэрээний нөхцөлийг сайжруулах, Монголын талын хүртэх өгөөжийг зохих хувьд хүргэхэд эерэг үр нөлөө үзүүлэх боломжтой хэмээн үзэж байгаагаа дурдсан. Б.Бат-Эрдэнэ гишүүн сонсголд гэрчээр оролцсон хүмүүсийг буруутгахгүй байхыг хүссэн. Гэрчээр оролцох хүмүүс нь тухайн үеийнхээ нөхцөл байдалд хийх ёстой ажлаа боломжийнхоо хэрээр гүйцэтгэж ажилласан гэдгийг ойлгож, дараа дараагийн Засгийн газар илүү сайжруулахад анхаарах шаардлагатай гэдгийг онцоллоо. Сонсголын дараа нотлох баримтаар цуглуулсан 60000 гаруй хуудас материалыг судалсан хянан шалгагч, шинжээчдийн дүгнэлтээр шаардлагатай хэсэг нь хууль хяналтын байгууллагад шилжих ёстой гэдэг байр суурийг Б.Бат-Эрдэнэ гишүүн хэлээд энэ гэрээ Монгол Улсад ашигтай, Монгол Улсын иргэн бүрд өгөөжтэй байх ёстой төсөл хэмээсэн. Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх хянан шалгах түр хороо таван сар гаруй хугацаанд ажилласныг С.Зулпхар гишүүн тэмдэглэв. Энэ хугацаанд зохих үр дүнгүүд гарсан болохыг тэрбээр хэвлэлийн бага хурлын мэдээллийнхээ үеэр онцоллоо. Тухайлбал, гэрээний талаарх хэлэлцээ эхэлсэн бөгөөд үүнд Улсын Их Хурлын Хянан шалгах түр хорооны үйл ажиллагаа хөшүүрэг болж, нөлөө үзүүлсэн гэв. Хэлэлцээний дүнд зээлийн хүүг бууруулах, цаашлаад менежментийн зардлыг бууруулах боломжтой хэмээгээд “Эрх тэгш байх, харилцан ашигтай байх зарчмын хүрээнд асуудлыг шийдвэрлэх байр суурийг баримталж байна. Үүний зэрэгцээ “Онтрэ” ХХК-ийн асуудал хөндөгдөж байгаа. Тодорхойгүй энэ нөхцөл байдлын талаар Монгол Улсын Засгийн газар хэлэлцээрийн явцад тодорхой байр суурийг илэрхийлсэн, Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хороо адил. Стратегийн ач холбогдолтой орд, Монголын ард түмний баялаг учраас тусдаа хэлэлцээ хийж, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчимд нийцсэн тухайлсан гэрээ байгуулагдах ёстой” гэлээ. Үргэлжлүүлэн тэрбээр “Оюу толгой” төсөл нь Монгол Улс дахь хамгийн том төсөл, хөрөнгө оруулалт бөгөөд Монгол Улсын хууль тогтоомж, төрийн аливаа шийдвэрүүд хэрэгждэг байхыг чухалчилж буйгаа илэрхийлсэн хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

Улсын Их Хурлын дэд даргаар Ж.Бат-Эрдэнийг сонгож, Х.Ганхуяг Шадар сайдаар томилогдов

11 / 13 0 сэтгэгдэл 35 үзсэнe

Улсын Их Хурлын чуулганы өнөөдөр (2025.11.12)-ийн нэгдсэн хуралдаанаар Улсын Их Хурлын дэд даргыг огцруулах, сонгох тухай асуудлуудыг дараалан хэлэлцэж шийдвэрлэлээ. Улсын Их Хурлын дэд даргыг огцруулах тухай хэлэлцүүлгээс авсан Улсын Их Хурал дахь Ардчилсан намын бүлгийн ажлын таван хоногийн завсарлага дууссан тул тус бүлгийн дарга О.Цогтгэрэл үг хэлэв. Тэрбээр, Улсын Их Хурлын дэд даргыг огцруулах асуудлын цаана хууль хоорондын нийцлийг хангах, Монгол Улсын Үндсэн хуультай бусад хуулиудыг нийцүүлэх, хууль хоорондын зөрчлийг арилгах зэрэг системийн ажлууд хүлээгдэж байгааг онцлоод, Улсын Их Хурал дахь Ардчилсан намын бүлэг Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хэрэгжүүлэх, хуулийн хариуцлага хүлээлгэх зэрэг асуудлууд нээлттэй байгаа гэж үзэж буй зарчмын байр суурь дээрээ хэвээр байгаа гэдгийг мэдэгдлээ. Санал хураалт явуулахад Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Булгантуяад хариуцлага хүлээлгэж Улсын Их Хурлын дэд даргын үүрэгт ажлаас огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 66.7 хувь нь дэмжсэн тул батлагдсанд тооцлоо. Тогтоолын эцсийн найруулгыг уншиж сонсгов. Үүний дараа Улсын Их Хурлын дэд даргад нэр дэвшүүлэх тухай Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгийн саналыг тус бүлгийн дарга Ж.Батжаргал танилцууллаа. Тэрбээр Монгол Улсын Их Хурлын тухай болон Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн холбогдох зүйл, заалтыг үндэслэн, парламентад ажилласан байдал, боловсрол мэдлэг туршлага зэргийг харгалзан Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Бат-Эрдэнийг Улсын Их Хурлын дэд даргад нэр дэвшүүлж буйг өгүүлээд, түүний товч намтрыг дурдсан юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Бат-Эрдэнэ 1965 онд төрсөн, эхнэр, хүүхдүүдийн хамт амьдардаг. 1983 онд нийслэлийн 75 дугаар дунд сургууль, 1989 онд хуучнаар Зөвлөлт Холбоот Улсын Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургууль, 1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийг тус тус төгссөн, автын инженер, эрх зүйч мэргэжилтэй. Тэрбээр 2000-2004 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Авто тээврийн газрын даргаар, 2007-2012 онд Зам тээвэр, аялал жуулчлалын яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар, 2008-2012 онд “Монголын төмөр зам” ТӨХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар, 2011-2012 онд МИАТ ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажиллажээ. Ж.Бат-Эрдэнэ 2016, 2020 онд Булган аймгийн, 2024 онд Хойд бүсийн иргэдийн итгэлийг хүлээж Улсын Их Хурлын гишүүнээр гурван удаа сонгогдсон бөгөөд 2017-2018 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Зам, тээврийн хөгжлийн сайдаар, 2024-2025 онд Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны даргаар, 2025 оны зургадугаар сараас Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгийн даргаар сонгогдон ажилласан туршлагатай юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Бат-Эрдэнэ намын бүлгийнхээ гишүүдийн 100 хувийн дэмжлэг авсныг Улсын Их Хурлын дэд дарга Б.Пүрэвдорж танилцуулаад санал хураалт явууллаа. Улсын Их Хурлын дэд даргаар Ж.Бат-Эрдэнийг сонгохыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 78.0 хувь нь дэмжсэнээр “Улсын Их Хурлын дэд даргыг сонгох тухай” тогтоол батлагдлаа. Улсын Их Хурлын дэд дарга Б.Пүрэвдорж тогтоолыг уншиж танилцуулан, шинээр сонгогдсон дэд даргыг суудалд нь урив. Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Бат-Эрдэнийг Улсын Их Хурлын дэд даргаар сонгосонтой холбогдуулан чуулганы нэгдсэн хуралдаан түр завсарлаж, энэ хооронд Төрийн байгуулалтын байнгын хороо хуралдан, Монгол Улсын Их Хурлын даргын үүрэг гүйцэтгүүлэх тухай тогтоолын төслийг хэлэлцэн дэмжсэн юм. Уг тогтоолын төслийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар үргэлжлүүлэн хэлэлцэв. Тогтоолын төслийг хэлэлцсэн тухай Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг тус Байнгын хорооны дарга Ц.Сандаг-Очир танилцууллаа. Байнгын хорооны хуралдаанаар тогтоолын төслийг хэлэлцэж, ил санал хураалт явуулахад хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн байна. Байнгын хорооны санал дүгнэлттэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэболд үг хэлж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн үнэт зүйлийг сорьсон өдрүүд өнгөрч буйг сануулан, Улсын Их Хурлын дэд даргаар сонгогдож, улмаар хууль тогтоох байгууллагыг тодорхой хугацаанд тэргүүлэхээр болж буй Ж.Бат-Эрдэнэ гишүүнд хандан парламентын нэр хүнд, хууль тогтоогчдын ёс зүйг өндөржүүлж, ард иргэдийн итгэл, засгийн эрх барих эрхийг хангаж, парламентат ёсны дархлааг хамгаалахыг захив. “Монгол Улсын Их Хурлын даргын үүрэг гүйцэтгүүлэх тухай” тогтоолын төслийг баталъя гэсэн Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны саналаар санал хураалт явуулахад Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 79.0 хувь нь дэмжлээ. Тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурлын даргыг шинээр сонгох хүртэлх хугацаанд Улсын Их Хурлын даргын албан үүргийг гүйцэтгэж байхыг Улсын Их Хурлын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнэд даалгасан байна. Дараа нь Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүнийг огцруулах, томилох тухай Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын танилцуулгыг сонслоо. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар танилцуулгадаа Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуягийг Монгол Улсын Шадар сайдаар томилох шийдвэр гаргаснаа дурдав. Энэхүү шийдвэрээ тэрбээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид 2025 оны аравдугаар сарын 29-ний өдөр танилцуулж, зөвшилцсөн байна. Бүсчилсэн хөгжил, чөлөөт бүс, эдийн засгийн тусгай бүс, гамшгаас хамгаалах, онцгой байдал, стандартчилал, хэмжил зүйн асуудлууд болон олон улсын Засгийн газар хоорондын комиссыг Монгол Улсын Шадар сайд эрхлэн хариуцна гэдгийг тэрбээр танилцуулж, Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуягийн намтрыг товч танилцууллаа. Монгол Улсын Шадар сайдын албан тушаалд нэр дэвшиж байгаатайгаа холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуяг Төсвийн байнгын хорооны даргын үүрэгт ажлаа Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяад түр хариуцуулах тухай албан бичиг ирүүлснийг чуулганы нэгдсэн хуралдааныг даргалсан Улсын Их Хурлын дэд дарга Б.Пүрэвдорж уншиж танилцуулав. Монгол Улсын Ерөнхий сайдын танилцуулгатай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа, Л.Мөнхбаясгалан, Л.Энхнасан, Дав.Цогтбаатар, Ц.Туваан нар Засгийн газрын тэргүүн болон Монгол Улсын Шадар сайдад нэр дэвшигчээс асуулт асууж, үг хэллээ. Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа төсвийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллахдаа Х.Ганхуяг холбогдох хууль болон дэг зөрчиж ажилласныг анхааруулаад, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хориг тавихгүй бол ирэх оны төсөвт тодотгол хийх шаардлага зайлшгүй үүснэ гэдгийг сануулав. Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Мөнхбаясгалан салбарын яамд хөгжлийн бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлэх байтал аж ахуйн ажил хийдэг болсныг шүүмжлээд, байгаль орчин, экологийн тэнцвэрт байдалд анхаардаг Шадар сайд байхыг зөвлөв. Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Энхнасан эдийн засгийн чөлөөт бүсийг хөгжүүлэх үзэл баримтлалын хэрэгжилтэд анхаарал хандуулахыг хүсэж, эдийн засгийн чөлөөт бүсүүдэд бараа бүтээгдэхүүний улсын нөөцийн агуулах сав барих шаардлага байгааг санууллаа. Мөн Улсын Их Хурлын гишүүн Дав.Цогтбаатар өмнөх Шадар сайд нар мэргэжлийн түвшинд ажилласныг талархан дурдаад, онцгой байдлын салбарын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, мал аж ахуйн салбарын харилцааны холбооны дэд бүтцийг сайжруулахад анхаарч ажиллахыг хүсэв. Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Туваан ирэх жилийн улсын төсөв батлагдсантай холбогдуулан төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын цалин хангамж, нийгмийн асуудалд анхаарч ажиллахыг зөвлөв. Мөн гамшгаас хамгаалах, онцгой байдлын албаны алба хаагчдыг техник, тоног төхөөрөмжөөр хангах, ган гачиг болсноос тариаланчид ургац алдсан нь аргагүй нөхцөл байдал болохыг тогтоож, зохих хэмжээнд нөхөн төлбөр олгодог байх асуудалд анхаарч өгөөрэй гэсэн юм. Мөн бүсчилсэн хөгжлийг бодлогыг урагшлуулах шаардлага байгааг сануулав. Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бейсен өвөлжилтийн бэлтгэлийг хангах, мал аж ахуйн өвс тэжээлийг бэлтгэх, хилийн боомтын эдийн засгийн чөлөөт бүсүүд, шатах, тослох материалын хангамжийг нэмэгдүүлэх зэрэг олон асуудлыг хөндөж, өмнө үг хэлсэн гишүүдийн адил онцгой байдлын албаны техник, хангамжийн асуудлыг дахин давтан анхаарууллаа. Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуяг бүсчилсэн хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх зураг төслийг боловсруулах ажил, хөрөнгө оруулалтыг ирэх 2026 оноос хийж эхэлнэ гэдгийг хэлж, цаашид хөгжлийн гол бодлого болгон хэрэгжүүлэхээр аргагүйг тайлбарлав. Ерөнхий сайдын танилцуулгатай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүд үг хэлж, асуулт асууж, хариулт авсны дараа Монгол Улсын Шадар сайдаар Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуягийг томилох тухай захирамжийг Засгийн газрын тэргүүн Г.Занданшатар уншиж сонсгов. Ийнхүү Монгол Улсын Шадар сайдаар томилогдсон Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуяг Засгийн газрын гишүүний тангараг өргөж үүрэгт ажилдаа орлоо гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

Байнгын хорооны дарга Б.Бейсен БНКУ-ын Тооцооны танхимын дарга Алмазбек Акматов тэргүүтэй төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзав

11 / 12 0 сэтгэгдэл 27 үзсэнe

Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны дарга, Улсын Их Хурал дахь Монгол-Киргизийн парламентын бүлгийн дарга Б.Бейсен өнөөдөр /2025.11.12/ Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Тооцооны танхимын дарга Алмазбек Акматов тэргүүтэй төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзлаа. Уулзалтын эхэнд Байнгын хорооны дарга хоёр орны аудитын дээд байгууллагын хамтын ажиллагааны хүрээнд харилцан туршлага солилцохоор Монгол Улсад хүрэлцсэн ирсэн зочид төлөөлөгчидтэй уулзаж байгаадаа талархал илэрхийлэв. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд төрийн аудитын байгууллага хараат бусаар үйл ажиллагаа явуулах, бие даасан байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой зохицуулалт тусгасныг дурдаад хоёр орны аудитын дээд байгууллагын хамтын ажиллагааг үр дүнтэй байлгахад Улсын Их Хурал дахь Монгол-Киргизийн парламентын бүлгийн даргын зүгээс дэмжин ажиллахаа онцлон тэмдэглэв. Түүнчлэн өнгөрсөн жил тус улсын парламентын гишүүд Монгол Улсад ажлын айлчлал хийснийг дурдаад хоёр орны парламентын харилцаа, хамтын ажиллагаа өргөжин тэлж буйд сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийллээ. Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Тооцооны танхимын дарга Алмазбек Акматов ажил ихтэй хэдий ч цаг зав гарган, халуун дотноор хүлээн авч уулзаж буй Байнгын хорооны даргад талархал илэрхийлээд тус улсын парламент болон аудитын дээд байгууллагын удирдлага, үйл ажиллагааны зарчмын талаар товч танилцуулсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад өнгөрөгч долдугаар сард хийсэн төрийн айлчлалын хүрээнд хамтын ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлсныг дурдаад энэ дагуу Үндэсний аудитын газрын урилгаар ажлын айлчлал хийж буйг дуулгав. Тэрбээр Үндэсний аудитын газрын үйл ажиллагаанд сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлээд ялангуяа төрийн аудитын байгууллага үйл ажиллагаагаа мэдээлэл технологи, цахим системрүү амжилттай шилжүүлсэн явдал нь бидэнд сайн туршлага болж байна гэлээ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

Байнгын хорооны дарга Б.Найдалаа Азийн хөгжлийн банкны Монгол дахь Суурин төлөөлөгчийг хүлээн авч уулзав

11 / 12 0 сэтгэгдэл 25 үзсэнe

Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга Б.Найдалаа өнөөдөр ( 2025.11.12) Азийн хөгжлийн банкны Монгол дахь Суурин төлөөлөгч Шэннон Коулин тэргүүтэй төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзав. Байнгын хорооны дарга Б.Найдалаа Монгол Улс, Азийн хөгжлийн банкны урт хугацааны тогтвортой түншлэл, идэвхтэй хамтын ажиллагааг сайшааж, өнгөрсөн хугацаанд, ялангуяа боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн салбарт хамтран хэрэгжүүлсэн ажлууд үр дүнгээ өгснийг онцолсон юм. Тэрбээр Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороо Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн дараагийн шатны шинэчлэлийг чухалчлан анхаарч, тус санг улс төрөөс ангид бие даасан институци болгох чиглэлээр оролцогч талуудтай хамтран ажиллаж эхэлснийг танилцуулан, эн тэргүүнд засаглал, хяналт, цахимжилтыг сайжруулах шаардлагатай байгааг онцолсон юм. Суурин төлөөлөгч, хатагтай Шэннон Коулин Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороо эрхлэх асуудлынхаа хүрээнд эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо, түүний эрх зүйн орчныг шинэчлэх, сангийн засаглалыг сайжруулахаар ажиллаж буйг сайшаан, энэ талаар болон нийгмийн эрүүл мэнд, тусгай мэргэжлийн боловсрол сургалтыг дэмжих чиглэлээр хамтран ажиллахаа илэрхийллээ гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

БОХХААБХ:Хууль, тогтоолоор үүрэг, чиглэл болгосон Улсын Их Хурлын шийдвэрийн биелэлтийн тайлан болон Байнгын хорооны тогтоолын төслийг хэлэлцэв

11 / 11 0 сэтгэгдэл 30 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны өнөөдрийн /2025.11.11/ хуралдаан 16 цаг 22 минутад гишүүдийн ирц 53.3 хувьд хүрснээр эхэлж, хоёр асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэв. Хуралдааны эхэнд Хууль, тогтоолоор үүрэг, чиглэл болгосон Улсын Их Хурлын шийдвэрийн биелэлтийн тайланг хэлэлцсэн. Энэ талаар Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатар танилцууллаа. Тэрбээр танилцуулгадаа, Засгийн газрын Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний мэдээллийн цахим сан (new.unelgee.gov.mn)-д Монгол Улсын 79 хуулийн 263, Улсын Их Хурлын 90 тогтоолын 491 заалт, Байнгын хорооны 69 тогтоолын 290 заалт, нийт 238 шийдвэрийн 1044 заалт бүртгэлтэй байгааг дурдсан. Мөн 2025 оны эхний хагас жилийн байдлаар хууль, Улсын Их Хурлын болон Байнгын хорооны шийдвэрийн хэрэгжилт дунджаар 46.0 хувь байна. Тухайлбал, Засгийн газрын хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний цахим санд бүртгэлтэй байгаа Монгол Улсын хууль, Улсын Их Хурлын тогтоол, Байнгын хорооны тогтоолын хэрэгжилтийг төрийн захиргааны төв байгууллага, Засгийн газрын харьяа агентлаг, аймаг, нийслэлийн төрийн захиргааны байгууллагаар авч үзэхэд 1044 заалтаас 40.6 хувь буюу 424 нь “хэрэгжсэн”, 47.7 хувь буюу 498 нь “хэрэгжээгүй”, 11.7 хувь буюу 122 заалт “хэрэгжилтийг тооцох хугацаа болоогүй” гэж үнэлэгдсэн гэв. Тус Байнгын хорооны эрхлэх хууль, Улсын Их Хурлын болон Байнгын хорооны тогтоолын хэрэгжилтийн тухайд, тайлант оны эхний хагас жилийн байдлаар 11 хуулийн 38 заалтыг төрийн захиргааны төв 12 байгууллага дунджаар 28.6 хувьтай хэрэгжүүлсэн байна. Монгол Улсын зургаан хуулийн 25 заалт хэрэгжээгүй бөгөөд уг заалтаар төрийн эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтнаас захиргааны акт (дүрэм, журам, жагсаалт, стандарт зэрэг)-ыг батлан хэрэгжүүлэх эрх олгосон байна. Хэрэгжээгүй 25 заалтаар журам 12, жагсаалт 2, арга зүй, заавар, аргачлал, стандарт, техникийн зохицуулалт, тавигдах шаардлага, норматив, зөвлөмж, тусгай зөвшөөрлийн тоог батлах тус бүр нэг зохицуулалтыг батлан хэрэгжүүлэхээр байна. Тухайлбал,Таримал ургамлын үр сортын тухай хуулийн 2021 оны шинэчилсэн найруулгаар, үрийн технологийн нөөцөд байх таримлын төрөл, нөөцийг бүрдүүлэх, удирдах үйл ажиллагааны болон үр үйлдвэрлэлийн талбайд сортын хянан баталгаа хийх, хянан батлагчийг сургах, давтан сургах, хянан батлагчийн эрх олгох, цуцлах, бүртгэл хөтлөхтэй холбогдсон журам, үрийн чанарыг баталгаажуулах шаардлагатай таримал ургамлын төрөл, зүйлийн жагсаалтыг тариалангийн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батлан хэрэгжүүлэхээр байна гэв. Улсын Их Хурлын тогтоолын хэрэгжилтийн тухайд, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд Засгийн газрын хяналт-шинжилгээ үнэлгээний цахим санд бүртгэгдсэн долоон шийдвэрийн 91 заалтын хэрэгжилт төрийн захиргааны төв байгууллагын найман яамдад дунджаар 38 хувьтай байна. Улсын Их Хурлын хэрэгжээгүй хоёр тогтоолын 49 заалтыг авч үзвэл, Улсын Их Хурлын “Хууль баталсантай холбогдуулан авах арга хэмжээний тухай” 2021 оны 104 дүгээр тогтоолын 1.2 дахь заалтаар Засгийн газарт даалгасан “генетик нөөцийн тухай хуулийн 19 дүгээр зүйлийн 19.4 дэх хэсэгт заасан генетик нөөц ашигласны үр шимийн төлбөрийг төлөх, төвлөрүүлэхтэй холбоотой харилцааг харилцааг зохицуулсан холбогдох хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг боловсруулж, 2022 оны 03 дугаар сарын 01-ний дотор Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх” үүргийн хэрэгжилт үр дүнгүй байгааг дурдсан. Улсын Их Хурлын Байнгын хорооны тогтоолын хэрэгжилтийн тухайд, тайлант оны эхний хагас жилийн байдлаар 11 тогтоолын 51 заалтын хэрэгжилт төрийн захиргааны төв есөн байгууллагад дунджаар 70.7 хувьтай байна. Тус Байнгын хорооны 2019, 2020, 2022, 2023 оны зургаан тогтоолын 12 заалтын хэрэгжилт үр дүн гараагүй байна. Тухайлбал, УИХ-ын байнгын хорооны 2019 оны “1/1.Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” 04/01 дүгээр тогтоолоор өгсөн “Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийн биелэлтийг нийслэл болон Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг дэвсгэрт хангасан талаар танилцуулах” үүргийн хэрэгжилтийг хангахаар Ажлын хэсэг байгуулж, уулзалтууд зохион байгуулсан боловч “танилцуулга гаргаж, мэдээлэх” ажлыг бүрэн биелүүлээгүй, үр дүн гараагүй байна. Улсын Их Хурлын Байнгын хорооны зургаан тогтоолын 12 заалтын хэрэгжилтийг тухайн чиг үүргийг хүлээсэн байгууллагууд тайлагнах хугацаанд хэрэгжүүлсэн ажил нь үнэлэгдэхүйц ахиц гараагүй, зарим тохиолдолд тогтоолын нэг заалтаар өгсөн хэд хэдэн үүргийн зарим хэсгийг гүйцэтгээгүй, тухайн заалтын хэрэгжилтийг зарим байгууллага ирүүлээгүй байх тул "хэрэгжээгүй" хэмээн дүгнэсэн гэж байлаа. Засгийн газрын Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний мэдээллийн цахим сан (new.unelgee.gov.mn)-д бүртгэлтэй Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хамаарах 11 хуулийн 38, Улсын Их Хурлын 7 тогтоолын 91 заалт, Байнгын хорооны 11 тогтоолын 51 нийт 29 шийдвэрийн 180 заалт (давхардсан) бүртгэлтэй байгаас 38.3 хувь буюу 69 нь “хэрэгжсэн”, 47.8 хувь буюу 86 нь “хэрэгжээгүй”, 13.9 хувь буюу 25 нь “хэрэгжилтийг тооцох хугацаа болоогүй” гэж тус тус дүгнэгдсэн байна. Монгол Улсын хууль, УИХ-ын болон Байнгын хорооны шийдвэрийн хэрэгжилт дунджаар 45.8 хувьтай байна хэмээн дүгнэжээ. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Уянга, Б.Бат-Эрдэнэ, П.Батчимэг, M.Мандхай, С.Одонтуяа, Б.Мөнхсоёл, М.Ганхүлэг нар асуулт асууж, үг хэлэв. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Уянга хуулийн хэрэгжилт хангалтгүй байгааг дурдаад, зохион байгуулалт хангалтгүй, хугацаа алдсан, дутуу тайлагнасан гэх тайлбарын цаана тухайн ажлыг хариуцсан албан тушаалтанд хариуцлага хүлээлгэх эсэх, хэрэгжээгүй үлдсэн ажил, асуудалд хэн хяналт тавьж, хэзээ дуусгаж, хэрэгжилтийг хангахыг тодруулж байлаа. Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газрын дарга Б.Батцэцэг 2025 оны эхний хагас жилийн ажлыг үнэлсэнтэй холбоотойгоор Улсын Их Хурлын шийдвэрийн биелэлтийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, хариуцлага алдсан албан тушаалнуудад арга хэмжээ авах саналыг тус газраас холбогдох таван яамны эрх бүхий албан тушаалтанд саналаа хүргүүлсэн гэж байлаа. Мөн хууль, тогтоолын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх чиглэлээр салбарын яамдын төсвийн ерөнхийлөн захирагчид болон аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газарт Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газраас чиглэл хүргүүлсэн гэх тайлбарыг өгөв. Мөн Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хилийн цэсийн баталгаажуулалтын ажлыг эрчимжүүлэх талаар авах арга хэмжээний тухай” 2023 оны 1 дүгээр сарын 17-ны өдрийн тогтоолын зургаан заалтын биелэлт 28.3 хувь буюу хэрэгжилт “хангалтгүй байна” гэснийг тодруулаад энэ ажил намайг сайд байх үеийн Байнгын хорооны тогтоолын дагуу хийсэн 100 хувийн биелэлттэй ажил бөгөөд салбарын яамны ажлын үр дүнг ингэж унагааж болохгүй гэдгийг анхааруулав. Харин Улсын Их Хурлын гишүүн М.Ганхүлэг Байнгын хороо эрхлэх асуудлын хүрээнд салбарын сайдуудад хариуцлага тооцох эрх зүйн орчныг бий болгох, улмаар гаргасан шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлэхгүй байгаа тохиолдолд тодорхой арга хэмжээ авах асуудлыг хөндөв. Мөн гишүүд шалгуур үзүүлэлттэй холбоотой асуудлыг дараагийн үнэлгээг хийхдээ нарийвчилж тооцох, тайлан үнэлгээтэй холбоотой болохгүй, зөрчилтэй байгаа асуудлуудаа сууриар нь харах шаардлагатай гэсэн саналуудыг хэлж байлаа. Дараа нь “Ажлын хэсэг байгуулах тухай” Байнгын хорооны тогтоолын төслийг хэлэлцэв. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ, З.Мэндсайхан нар хугацаа давчуу үед салбарын яамны хариуцах ажилд давхардуулан Ажлын хэсэг гаргахгүйгээр Байнгын хорооны тогтоолын төслөөр үүрэг чиглэл өгөх нь зүйтэй гэсэн саналтай байлаа. Ингээд Цөлжилттэй тэмцэх тухай Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал (COP-17) ыг зохион байгуулалтын талаарх мэдээллийг Байнгын хорооны хуралдаанаар сонссонтой холбогдуулан тодорхой асуудлаар үүрэг, чиглэл өгөх, шийдвэрийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ ахалж, Улсын Их Хурлын гишүүн М.Ганхүлэг, Ж.Золжаргал, Л.Мөнхбаясгалан, С.Одонтуяа, У.Отгонбаяр, А.Ундраа, Б.Уянга нарын бүрэлдэхүүнтэй байгуулахаар тусгасан Байнгын хорооны тогтоолын төслийг батлах санал хураалтыг явуулахад, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэнгүй хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

Төсвийн хүрээний мэдэгдэл, төсвийн төсөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг гурав дахь хэлэлцүүлэгт шилжүүлэв

11 / 11 0 сэтгэгдэл 41 үзсэнe

Өнөөдөр (2025.11. 11 ) болсон Улсын Их Хурлын чуулган ы нэгдсэн хуралдаанаар Монгол Улсын 2026 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2027-2028 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн хоёрдугаар хэлэлцүүлгийг явууллаа. Хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх үед “Төслийн 1 дүгээр зүйлийн эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд дэх нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогын доод хэмжээ 2026 онд 31,600.0 тэрбум төгрөг гэснийг 490.0 тэрбум төгрөгөөр, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээ 2026 онд 32,980.0 тэрбум төгрөг гэснийг 490.0 тэрбум төгрөгөөр тус тус нэмэгдүүлж, үүнтэй уялдуулан холбогдох эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт болон харгалзах дотоодын нийт бүтээгдэхүүн ( ДНБ)-д эзлэх хувьд өөрчлөлт оруулах” тухай зарчмын зөрүүтэй санал дэмжигдсэн юм. Энэ саналыг дэмжсэнээр төсвийн суурь тэнцэл ДНБ - ий 2.0 хувь буюу түүнээс дээш хувийн ашигтай байх тусгай шаардлага болон Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Хорин тавдугаар зүйлийн нэг дэх хэсгийн 7-д “… Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт тогтвортой байна. Улсын төсвийг хэлэлцэн батлахдаа төсвийн орлого, зарлагын бүтцийг өөрчилж болно. Ингэхдээ Засгийн газрын өргөн мэдүүлсэн төсвийн зарлагын болон алдагдлын хэмжээг нэмэгдүүлж үл болно” гэж заасныг тус тус зөрчих нөхцөл үүссэн гэж Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл (ТТБЗ) дүгнэснийг тус зөвлөл ийн дарга Н . Энхбаяр Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 24 - ний нэгдсэн хуралдаанд танилцуулсан юм. Чуулганы нэгдсэн хуралдаанаас ТТБЗ-ийн дүгнэлтийг үндэслэн хуулийн төслийг хоёр дахь хэлэлцүүлэгт буцаасан юм. Хуулийн төслийн хоёр дахь хэлэлцүүлгийг Төсвийн болон Эдийн засгийн байнгын хорооны хамтарсан хуралдаанаар өнөөдөр хэлэлцсэн тухай санал дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Мөнхсоёл танилцууллаа. Байнгын хороодын хамтарсан хуралдааны үеэр Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Соронзонболд, Д.Үүрийнтуяа нар хуульд нийцээгүй болон хууль зөрчсөн саналуудаар санал хураалт явуулахгүй байхад анхаарах, Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Мөнхсоёл Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн холбогдох заалтуудыг зөрчсөн зардлуудыг нэмж болохгүйг сануулж, зардал нэмэгдүүлэх саналыг эх үүсвэртэй нь уялдуулан гаргадаг байх, Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Пунсалмаа цалин, тэтгэвэр нэмэгдүүлж байгаатай холбогдуулан инфляц өсөж болзошгүй учир Монголбанк, Эдийн засаг, хөгжлийн яам үүнд анхаарч ажиллах, Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Алдаржавхлан Улсын Их Хурлаар дунд хугацааны төсвийн төсөөллийг хэлэлцүүлэхгүй, зөвхөн тухайн жилийн төсвийн хүрээний мэдэгдлийг хэлэлцэн баталдаг байх нь зүйтэй талаар тус тус үг хэлжээ. Төсвийн болон Эдийн засгийн байнгын хороодын хамтарсан хуралдаанаас Монгол Улсын 2026 онд төсвийн тухай хуулийн төслүүдийн гурав дахь хэлэлцүүлгээр багш, эмч, эмнэлгийн ажиллагсад, төрийн өмчийн эрдэм шинжилгээний байгууллагын ажилчдын цалин болон тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх асуудал шийдэгдэхээр болсонтой холбогдуулан төсвийн хүрээний мэдэгдэлд тусгагдсан эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдэд холбогдох өөрчлөлтүүдийг оруулах санал гаргасныг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн байна. Байнгын хороодын санал дүгнэлттэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Бум-Очир, Б.Бейсен, С.Эрдэнэбат, С.Одонтуяа, Д.Ганмаа нар асуулт асууж, хариулт авлаа. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Бум-Очир төрийн болон орон нутгийн өмчийн аж ахуйн нэгжүүдийн засаглалыг сайжруулах, үр ашгийг нэмэгдүүлэх талаар ямар бодлогын арга хэмжээ авч, төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж буйг болон энэ талаарх эрх зүйн орчныг хэрхэн сайжруулах тухай асуусан бол Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бейсен эрүүл мэндийн салбарын эмч, ажилтнуудын цалинг 50 хувиар нэмэгдүүлэх шаардлагатайг дурдаж, ирэх онд нэмэхээр төсвийн төсөлд тусгаад байгаа 15 хувь хангалтгүй гэж үзэж байгаагаа хэлсэн юм. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогт Эрүүл мэндийн даатгалын сан (ЭМДС) -д хулгай нүүрлэсэн тул үүнийг шийдэж байж эмч, эмнэлгийн ажилчдын цалинг нэмнэ гэсэн тайлбар хийснийг тэрбээр лавшруулж, энэ хулгайн асуудлыг шийдвэрлэснээр санд хэдэн төгрөг орж ирэх, мөн улсын болон аймгийн нэгдсэн эмнэлгүүдийн өр, авлага ямар байгаа, шинээр ашиглалтад орох эмнэлэг, сургуулийг тоног хэрэгслээр хэрхэн хангаж тохижуулах талаар асууж хариулт авав. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэбат нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын сангуудын хөрөнгө бол даатгуулагчдын мөнгө гэдгийг сануулаад, улсын төсвийн урсгал зардал гэсэн ангиллаар авч үзэж буй болон ЭМДС-г Эрүүл мэндийн яам ( ЭМЯ )- ны харьяанд ажиллуулах нь буруу гэсэн юм. Мөн гүйцэтгэлийн санхүүжилтийг бэлтгэл хангалгүйгээр, сэтгэл хөөрлөөр нэвтрүүлсэн нь гажуудахад хүргэсэн гэдгийг тэрбээр дүгнээд, даатгалын сангийн ачааллын дийлэнхийг шимтгэлийг нь төрөөс хариуцан төлж буй бүлгүүд бүрдүүлж байгааг дурдан, хүүхэд, ахмад настан зэрэг эдгээр хүн амын бүлгүүдийн эрүүл мэндийн даатгалын асуудлыг тусад нь авч үзэх шаардлагатай гэсэн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Одонтуяа ЭМДС-д хулгай нүүрлэлээ, үнэхээр аймшигтай болчихсон байна гэж сайд С.Бямбацогтын хэлсэн нь үр дүнг илтгэсэн илэрхийлэл гэдгийг дүгнэж, шалтгаан нь улс төр гэсэн юм. 2012-2016 онд улс төрийн намуудыг оролцуулж, олон улсын байгууллагатай хамтраад зөв тогтолцоотой Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуулийг батлуулж, мөрдүүлсэн боловч 2016 оноос уг тогтолцоог буруу болгож, санг ЭМЯ-нд өгснөөс болж энэ бүх асуудал үүссэн гэсэн юм. Тэрбээр, санг яаралтай ЭМЯ-наас салгаж, даатгал төлөгчдийн мөнгийг хамгаалалтад авах шаардлага бий болоод байгааг онцолж, ингэхгүй бол даатгалын сан төсвийн цоорхойг нөхдөг, улс төрчдийн сонгуулийн шоуны хэрэгсэл болоод дуусна гэлээ. Улсын Их Хурлын дэд дарга Б.Пүрэвдорж мөн 2012 оны хууль, түүний хэрэгжилтийн талаар товч дурдаж, Улсын Их Хурлын дарга асан Д.Дэмбэрэл ЭМДС-гийн даргаар ажиллаж байхдаа ашигтай ажиллуулах, сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх талаар маш их зүйл хийсэн бол Эрүүл мэндийн сайд асан Н.Хүрэлбаатар даатгалын шимтгэлд төлсөн төлбөрийг тухайн жилд нь зарцуулж дуусгах зарчим гаргаж ирснээр замбараагүй байдал бий болсон гэдгийг тайлбарлав. Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Ганмаа ЭМДС-гаас хулгай хийсэн хүмүүсийг нэртэй устай нь зарлахыг шаардаад тус сангийн төсвийн өмнөх онуудын өрийн үлдэгдэл болон ирэх оны зардлын зөрүүг ямар ангилалд тусгаж байгаа, шинээр баригдах Хавдар судлалын үндэсний хоёрдугаар төвд ажиллах эмч, эмнэлгийн ажилтнууд төрийн албан хаагч байх эсэх, ЭМДС-д ямар ачаалал өгөх зэргийг асуусан юм. Улсын Их Хурлын гишүүд асуулт асууж, үг хэлсний дараа Төсвийн болон Эдийн засгийн байнгын хороодын хамтарсан хуралдаанаас дэмжсэн, Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Ганхуяг, Р.Сэддорж нарын гаргасан “Төслийн 1 дүгээр зүйлийн эдийн засгийн үзүүлэлт дэх Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогын доод хэмжээ 2026 онд “31,600.0 тэрбум төгрөг” гэснийг “31,930 тэрбум төгрөг” гэж, ДНБ-д эзлэх хувь 2026 онд “30.9” гэснийг “31.2” гэж, Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл “-1,380.0 тэрбум төгрөг” гэснийг “-1,50.0 тэрбум төгрөг” гэж, ДНБ-д эзлэх хувь 2026 онд “-1.3” гэснийг “-1.0” гэж, Нэгдсэн төсвийн суурь зарлагын дээд хэмжээ 2026 онд “29,552.0 тэрбум төгрөг” гэснийг “29,859.1 тэрбум төгрөг” гэж, ДНБ-д эзлэх хувь “28.9” гэснийг “29.2” гэж, Нэгдсэн cуурь тэнцэл “2,048.0 тэрбум төгрөг” гэснийг “2,070.9 тэрбум төгрөг” гэж тус тус өөрчлөх” зарчмын зөрүүтэй саналаар санал хураалт явууллаа. Саналыг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 65.6 хувь нь дэмжлээ. Мөн Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Мөнхтуяагийн гаргасан “Төслийн 1 дүгээр зүйлийн эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд дэх нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогын доод хэмжээ 2026 онд 31,600.0 тэрбум төгрөг гэснийг 490.0 тэрбум төгрөгөөр, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээ 2026 онд 32,980.0 тэрбум төгрөг гэснийг 490.0 тэрбум төгрөгөөр тус тус нэмэгдүүлж, үүнтэй уялдуулан холбогдох эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт болон харгалзах ДНБ-д эзлэх хувьд өөрчлөлт оруулах” тухай зарчмын зөрүүтэй саналыг Төсвийн болон Эдийн засгийн байнгын хороод дэмжээгүйг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 57.0 хувь нь дэмжив. Ингээд Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2026 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2027-2028 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг гурав дахь хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Төсвийн болон Эдийн засгийн байнгын хороонд шилжүүллээ гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

ТББХ: Олон нийтийн радио, телевизийн Үндэсний зөвлөлийн 2024 оны үйл ажиллагааны тайлан, Ажлын хэсгийн санал, дүгнэлтийг хэлэлцэв

11 / 11 0 сэтгэгдэл 54 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны өнөөдрийн /2025.11.11/ хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганаар хэлэлцэх асуудлын жагсаалтад ороогүй хууль, тогтоолын төслүүдийг чуулганаар хэлэлцүүлэх эсэх асуудлыг хэлэлцлээ. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 5.7-д “Энэ хуулийн 5.1-д заасан жагсаалтад ороогүй хууль, тогтоолын төсөл өргөн мэдүүлснийг Зөвлөлийн саналыг харгалзан Төрийн байгуулалтын байнгын хороо хэлэлцэж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол чуулганаар хэлэлцүүлнэ.” гэж заасныг Байнгын хорооны дарга Ц.Сандаг-Очир тодруулж хэлээд, санал хураалт явууллаа. Хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх Монгол Улсын Засгийн газраас 2025 оны 10 дугаар сарын 3 0-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцэхийг дэмжив. Дараа нь Олон нийтийн радио, телевизийн Үндэсний зөвлөлийн 2024 оны үйл ажиллагааны тайланг хэлэлцсэн. Үндэсний зөвлөлийн дарга Н.Монсор МҮОНРТ-ийн Үндэсний зөвлөлийн үйл ажиллагаа , О лон нийтийн радио, телевизийн тухай хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд хийсэн ажил , хууль тогтоомжийн хэрэгжилт ийн талаар мэдээлэл хийлээ. МҮОНРТ-ийн Үндэсний зөвлөл нь хуулийн дагуу 11 эрх, үүргийг хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь бол хурал байдгийг тэрбээр мэдээллийнхээ эхэнд онцолсон. 2024 онд Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуульд заасны дагуу Үндэсний зөвлөлийн даргаар ахлуулсан ажлын хэсэг байгуулагдан МҮОНРТ-ийн ерөнхий захирлыг сонгон шалгаруулж томилсон байна. Мөн тус байгууллагын засаглал, шинэчлэлийн бодлогод үндэслэн МҮОНРТ-ийн зохион байгуулалтыг шинэчлэн баталжээ. 2021 оны 12 дугаар сарын 15-нд Үндэсний зөвлөлийн 21 дүгээр тогтоолоор МҮОНРТ-ийн бүтцийн орон тооны дээд хязгаарыг 794 хүн байхаар тогтоосон байсныг 2024 оны 23 дугаар тогтоолоор 656-гаар тогтоож, нэгжийн бүтэц, орон тоог бол оновчтой болгон бууруулан баталсан гэлээ. МҮОНРТ-ийн 2023 оны жилийн эцсийн тайлангаар нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өглөг 1.7 тэрбум төгрөг, хувь хүний орлогын албан татвар 1.5 тэрбум төгрөгийн өглөгтэй, 2023 оны жилийн эцсээр 5.8 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажилласан гээд, 2024 оны төсвийг өндөр алдагдалтай баталсантай холбогдуулан үйл ажиллагааны тэвчиж болох зардлуудыг хязгаарлаж, гадаад, дотоод томилолт, үндсэн хөрөнгийн худалдан авалт зэрэг зардлуудыг тэвчихээр тусгасан хэмээв. 2024 оны төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэхэд онцгой анхаарч ажиллах, байгууллагад үүссэн нийгмийн даатгал болон эрүүл мэндийн даатгалын өр төлбөрийг Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тодотголд тусгуулах бэлтгэл ажлыг хангаж ажиллах үүргийг гүйцэтгэх удирдлагад өгч, 2024 оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний хэрэгжилт, төсвийн захиран зарцуулалт дээр хяналт тавьж ажилласан гэж байлаа. Мөн тэрбээр, тайлант үед 5.8 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай байсныг оны эцэс гэхэд 580 сая төгрөг болгон алдагдлыг 90 хувиар бууруулсан гэж тодотгоод, МҮОНРТ-ийн нийт орлого, зардлын бүтэц, хөтөлбөр, контентын чанар, техникийн шинэчлэл, хүний нөөцийн хөгжил, гадаад хамтын ажиллагаа, санхүү, үр ашиг, гол чиглэлүүдийг хамарсан үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг баталснаар хүрсэн үр дүнгийн талаар танилцуулсан. Мөн МҮОНРТ-ийн 2021-2023 оны үйл ажиллагааны үр дүнд хийсэн гүйцэтгэлийн аудитын тайланд тусгасан албан шаардлага, зөвлөмжийг хэрэгжүүлэх хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ, цаашид анхаарах асуудлын талаар танилцуулсан юм. Олон нийтийн радио, телевизийн үйл ажиллагааны талаар Ерөнхий захирал Г.Гэрэл танилцуулга хийсэн. Тэрбээр, МҮОНРТ-ийн үйл ажиллагаа Үндэсний аудитын газраас тус байгууллагын 2021-2023 оны үйл ажиллагааны тайланд хийсэн гүйцэтгэлийн аудитын үр дүнгээс эхэлсэн гэж хэлж болно. Энэхүү тайланд тусгагдсан зүйлсийг үйл ажиллагаандаа тусган хэрэгжүүлэхийг Төрийн байгуулалтын байнгын хорооноос МҮОНРТ-д даалгасан. 2024 оны эхний байдлаар 5.8 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай байсан үйл ажиллагааг 12 дугаар сарын 31-ний байдлаар 580 сая төгрөгийн алдагдалтай болгон бууруулсан. 2024-2025 онд үйл ажиллагаа, нэвтрүүлгийн сүлжээг шинэчлэн баталсан. Телевизийн тав, радиогийн гурван суваг болон сошиал платформ дахь үйл ажиллагааг жигдэлж, салбар бүрд тохирсон нэвтрүүлгийн бодлогыг сүлжээг баталсан. Үндэсний олон нийтийн радио, телевизийн нэвтрүүлгүүдийн 32 хувь нь мэдээ мэдээлэл, зургаан хувь нь үндэсний спорт, долоон хувь нь MNB world буюу Монгол Улсыг гадаадад сурталчлах нэвтрүүлэг мэдээ мэдээлэл, долоон хувь нь гадны гэрээт нэвтрүүлэг, хуулийн дагуу хоёр хувь нь хүүхэдэд зориулсан нэвтрүүлэг, найман хувь нь түүх, өв уламжлал, соёл түүхтэй холбоотой нэвтрүүлгүүд байна. Шинжлэх ухаан, залуучуудад зориулсан нэвтрүүлэг долоон хувийг, нийгмийн шинж чанартай цаг үеийн нэвтрүүлгүүд найман хувь, өглөөний болон чөлөөт хөтөлбөр 11 хувь, орчуулгын нэвтрүүлгүүд 10 хувийг эзэлж байна хэмээн танилцуулав. Түүнчлэн удирдлагын шинэ баг томилогдоод нээлттэй өдөрлөгийг хагас сар зохион байгуулж, олон нийтээс саналыг нь авч хөтөлбөрийнхөө бодлогод тусгасан талаар болон орон даяар шууд дамжуулсан үйл ажиллагаа, гадаад контентуудын талаар мэдээлэл өгсөн. Тайлантай холбогдуулан УИХ-ын гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийллээ. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Д.Энхтуяа, МҮОНРТ нь үйл ажиллагааны тайлангаа цахим хуудсанаа байршуулаагүй, Шилэн дансны хуулийн хэрэгжилтийг хангаж ажиллаагүй, өнгөрсөн дөрвөн жилд улсын төсвөөс үзүүлсэн 30 гаруй тэрбум төгрөгийн дэмжлэгт Үндэсний аудитын газраас тогтмол аудит хийлгээгүй байгааг дурдаад, Байнгын хороонд танилцуулсан тайланг Үндэсний зөвлөл хэдийд хэлэлцэж, хэдэн хувийн саналаар баталсныг тодруулав. Үндэсний зөвлөлийн дарга Н.Монсор, Байнгын хорооны хуралдаанд танилцуулсан тайланг Үндэсний зөвлөлийн хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр товлосон ч хуралдаанд оролцсон тус зөвлөлийн гишүүдийн олонх хэлэлцэхгүй, хойшлуулья гэж шийдсэн гэсэн хариултыг өгсөн юм. УИХ-ын гишүүн А.Ганбаатар, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуульд зөвлөх үүрэг бүхий орон тооны бус зөвлөлийг Үндэсний зөвлөл дэргэдээ байгуулна гэж заасан ч одоог хүртэл байгуулаагүй талаар, ажилтнуудынхаа цалинг 40 хүртэл хувиар үндэслэлгүйгээр бууруулсан асуудлыг тодруулж лавласан. Мөн тэрбээр Монголын үндэсний олон нийтийн радио, телевизийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн байдлыг сайжруулах, ажилчдын нийгмийн асуудлыг шийдэх, улс төрөөс ангид байх зарчмыг хангах үүднээс хоёр шаттай ажил хийх ёстой хэмээгээд, хамгийн түрүүнд Нийтийн сонсголын тухай, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай, Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуульд заасны дагуу Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулийн хэрэгжилтийн талаар сонсгол хийх саналтай байгаагаа илэрхийлсэн. Үндэсний зөвлөлийн дарга Н.Монсор, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуульд зөвлөх үүрэг бүхий орон тооны бус зөвлөлийг байгуулаагүй гэж мэдэгдээд, Үндэсний зөвлөл тухайн жилийнхээ төсвийг батлаад, түүндээ үндэслэн ажилтнуудын албан тушаал, бүтцийн дагуу цалинг нь баталдаг. 40 хувийн цалин хассан асуудлаар гүйцэтгэх удирдлага хариулт өгөх байх хэмээсэн. УИХ-ын гишүүн С.Зулпхар, Үндэсний олон нийтийн радио, телевизийн хөтөлбөрийн бодлого, хэрэгжүүлэх зохион байгуулалт, бүтэц, менежменттэй холбоотой асуудалд ямар сорилт тулгарч буйг асуув. Үндэсний зөвлөлийн дарга Н.Монсор, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль 2005 онд батлагдсанаас хойших 20 жилийн хугацаанд тулгарсан гол сорилтуудын нэг нь орлоготой холбоотой асуудал. Орлогын эх үүсвэр тодорхойгүй байхаар тогтворгүй байдал үүсэх эрсдэл бий болдог. Манай байгууллагын орлогын 40-50 хувь нь төсвөөс хараат байдаг. Гэтэл үүнээсээ тануулчихвал байгууллагын үйл ажиллагаанд эрсдэл үүсдэг. Анх 1998 онд хураамжийн орлогыг тухайн үедээ нэг ам.доллар байхаар дүйцүүлж тогтоосон. Гэтэл өнөөдөр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 66 дахин нэмэгдчихсэн байхад Монгол Улсын соёлын өвийг тээгч байгууллагын хураамж хэвээрээ байгааг эргэн харах нь зүйтэй байна гэлээ. УИХ-ын гишүүн А.Ариунзаяа, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулиа яаралтай шинэчлэх хэрэгцээ, шаардлага байна. Анхаарах ёстой нэг асуудал нь энэ байгууллага олон нийтийнх үү, төрийнх үү гэдгийг тодорхой болгох. Олон нийт төр өөрийнхөө хүссэн мэдээллүүдээ нэвтрүүлж байна гэсэн хардалттай байна гээд, Үндэсний зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулж байгаа байдал энэ хардалтыг бий болгож буйг тодотгосон. Тиймээс төрийн оролцоог бууруулах, зайлшгүй хийх шаардлагатай өөрчлөлтүүдийн талаар ярилцах нь зүйтэй гэсэн байр суурьтай байгаагаа илэрхийллээ. Байнгын хорооны дарга Ц.Сандаг-Очир, МҮОНРТ нь олон нийтийн эрх ашгийг хамгаалж, тэдний дуу хоолой болж ажиллах үндсэн чиг үүрэгтэй, төрөөс санхүүгийн дэмжлэг авч ажиллаж буйгаараа бусад арилжааны телевизүүдээс ялгаатай. Тиймээс олон нийтийн гэдэг бодлогыг барьж ажиллах нь Үндэсний зөвлөлийн гишүүдийн үндсэн чиг үүрэг. Зөвлөлийн гишүүдийн хэн хэн нь сонгогдсон субъектынхаа талаас асуудалд хандаж болохгүй гэдгийг сануулаад, УИХ ч үүнд анхаарах нь зүйтэй гэсэн юм. Мөн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын даргын 2024 оны 111 дүгээр захирамжаар байгуулагдсан Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн хэрэгжилттэй танилцаж, холбогдох санал, дүгнэлт, хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсгийн санал, дүгнэлт ийг хэлэлцэв. Ажлын хэсгийн санал, дүгнэлтийг ажлын хэсгийн гишүүн Ө.Шижир танилцууллаа. Ажлын хэсэг таван удаа хуралдаж, нэг албан уулзалт, нэг хэлэлцүүлгийг зохион байгуулсан бөгөөд Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнд захиалга өгч “Төрийн хяналт, шалгалтын харьцуулсан судалгаа : хүнс, эм, барилга, уул уурхай, цөмийн энергийн салбар” судалгааг хийлгэжээ. Мөн 2024 оны 11 дүгээр сарын 05-ны өдөр салбарын хяналтын чиг үүргийг хэрэгжүүлж байгаа яам, агентлагуудын төлөөллийг оролцуулсан өргөн хүрээний хэлэлцүүлгийг өрнүүлж, тэдгээрийн илтгэл, мэдээллийг сонссон. Мөн 2025 оны 04 дүгээр сарын 25-ны өдөр Хяналт үнэлгээний үндэсний хороо, Засгийн газрын хяналт хэрэгжүүлэх газрын төлөөллүүдтэй албан уулзалт хийж, төрийн хяналт шалгалтын тогтолцооны шинэчлэлийг цаашид хэрхэн төгөлдөршүүлэх талаар санал солилцсон хэмээлээ . Ажлын хэсгийн дүгнэлтэд, Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1 дэх хэсэгт “Төрийн хяналт шалгалт нь Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Төрийн аудитын байгууллага болон хуульд заасан эрх бүхий байгууллагын хяналт шалгалт, Үндсэн хуулийн цэц, шүүх, прокурорын хяналт, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагаас энэ хуулийн дагуу хэрэгжүүлэх хяналт шалгалтаас бүрдэнэ” гэж, 3.2 дахь хэсэгт “Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн хяналт шалгалт, Үндсэн хуулийн цэц, шүүх, прокурорын хяналт болон Төрийн аудитын байгууллагатай холбогдсон харилцааг тус тусын хуулиар зохицуулна” гэж тус тус зааснаас үзвэл аливаа төрийн байгууллага, албан тушаалтнаас явуулах хяналт шалгалтыг төрийн хяналт шалгалтад хамааруулахаар өргөн хүрээнд хуульчилсан бөгөөд тус тусын хуулиар зохицуулснаас үлдсэн харилцаа нь буюу салбарын хяналтын үйл ажиллагаа ( хуучнаар мэргэжлийн хяналтын)-г энэ хуулиар зохицуулж байна. Захиргааны хяналт буюу мэргэжлийн хяналтын гол онцлог нь хууль тогтоомжийн биелэлтэд мэргэшсэн байгууллагаас тавих хяналтын үйл ажиллагаа бөгөөд хөндлөнгийн хараат бус байх, хосолмол байх, шалгалтын явцад илэрсэн зөрчлийг арилгахын тулд албадлага хэрэглэх эрхтэй байх зэрэг гол шинжийг агуулна. Гэтэл салбарын хяналтын үйл ажиллагаанд дараах асуудал тулгарч байна. Үүнд: 1.Хяналт, шалгалтын нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт зохицуулалт хангалтгүй байна. Засгийн газрын 2022 оны 479 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Хяналт шалгалт хийх нийтлэг журам”-ын 1.6-д “Хяналт шалгалтын нэг объектод хэд хэдэн хяналт шалгалтын байгууллага хяналт шалгалт хийх бол эдгээр байгууллага хяналт шалгалтыг хамтран төлөвлөж, зохион байгуулах зарчмыг баримтална.” гэсэн заалт хэрэгжихгүй байна. 2. Хяналт шалгалтын мэдээллийн шилэн хяналтын нэгдсэн систем ажиллахгүй болсон байна. Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн 9.1.2-д заасан “Хяналт шалгалтын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн санг хөтлөх” ажил хэрэгжилт хангалтгүй шилэн хяналтын нэгдсэн цахим систем шинэчлэгдээгүй, цахим систем ажиллахгүй байгаа нь хяналт шалгалтын мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдэхгүй, хяналт шалгалтын статистик тоон мэдээлэл гарахгүй, гүйцэтгэлд дүн шинжилгээ хийх боломжгүй нөхцөл үүссэн байна. 3.Хяналт шалгалтын хэлбэр шалгах, торгох руу илүү чиглэсэн. Зөвлөх, туслах, соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагаа нь байхгүй болсон. 4.Аж ахуйн нэгж байгууллагад төрийн хяналт шалгалтаас хамаарсан хүндрэл бэрхшээл нэмэгдсэн. Судалгаанд хамрагдсан 4 байгууллага тутмын нэгд (26.4 хувь) нь хяналт шалгалтын улмаас тухайн байгууллагад ямар нэг хүндрэл бэрхшээл учирсан гэж хариулсан байна. Учирсан хүндрэлийг авч үзвэл хяналт шалгалтын бичиг баримтын давхардал (хяналтын хуудас), 2-3 газраас нэг сард давхардаж ирэх, хяналтын процесс удаан гэх мэт хүндрэлүүдийг дурдсан байна. Төрийн хяналт шалгалтын тогтолцоог сайжруулахад нийт 72 хуульд өөрчлөлт оруулах саналыг Засгийн газрын холбогдох байгууллагуудаас гаргасан. Учир нь хууль тогтоомжийн давхардал, хийдэл, зөрчил их байна. Тухайлбал: Зөрчлийн тухай хуулийн 7.7 дугаар зүйлийн 1.2 дахь хэсэгт зааснаар Байгалийн ургамлын тухай хууль зөрчихөд улсын байцаагчийн эрхтэй байгаль хамгаалагч арга хэмжээ авахаар Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 1.8 дугаар зүйлийн 6.27-д заасан боловч салбарын хуульд нь буюу Байгалийн ургамлын тухай хуульд нь үндсэн зохицуулалт нь байхгүй. Өнөөдөр салбарын хяналт шалгалтыг явуулахад улсын байцаагч нь тухайн салбарынхаа хууль тогтоомжоос гадна, Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль, Зөрчлийн тухай хууль, Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийг шууд хэрэглэх болж байгаа нь хууль хэрэглээний хувьд мөн төвөгтэй байдлыг үүсгэдэг байна. Нийтлэг байдлаараар хууль тогтоомжийн болон төрийн захиргааны чиг үүргийн давхардал, хийдэл, зөрчил их байна хэмээн дурджээ. Ажлын хэсгээс манай улсад сүүлийн үед тулгамдаж байгаа, яаралтай гарц шийдэл хайж байгаа хүнс, эм, барига, уул уурхай, цөмийн энергийн салбарын хяналтыг Гүрж, Казахстан, Узекстан, Эстони, Японы улсын жишээн дээр судлан үзжээ. Тухайлбал, хүнсний салбарт-Эстони улс Европын холбооны нэгдсэн тогтолцоотой уялдсан төвлөрсөн системтэй, Япон, Казахстан олон шатлалт тогтолцоотой байв. Гүрж төвлөрсөн бус тогтолцоотой бол, Узекстан олон улсын жишигт нийцүүлэх шинэчлэлийг хийж буй бол эмийн салбарт олон улсын байгууллагууд (ДЭМБ, PIC/S, ICH) болон бүс нутгийн хамтын ажиллагаа (Европын холбоо, Евроазийн эдийн засгийн холбоо) голлох нөлөө үзүүлжээ. Япон, Эстони улс олон улсын стандартад нийцсэн, төвлөрсөн хяналтын тогтолцоотой бол Казахстан, Гүрж, Узбекстан улсуудад олон улсын жишигт нийцүүлэх ажил явагдаж байна. Улс орнууд эмийн чанар, аюулгүй байдал, үр нөлөөг хангах зорилгоор GxP (Good and Practice) буюу “сайн туршлага” олон улсын стандартыг нэвтрүүлж байна хэмээн ажлын хэсгийн санал, дүгнэлтэд дурдсан байлаа. Түүнчлэн барилгын, уул уурхайн, цөмийн энергийн салбарын хяналтын талаарх жишээг өгүүлээд, ажлын хэсгийн саналыг танилцуулсан. Уг саналд: 1.Хууль тогтоомж, бүтэц тогтолцооны давхардал, хийдэл, зөрчлийг арилгах үүний тулд шинэ үзэл баримтлалыг гаргаж ирэх. Шинэчлэлийн үйл ажиллагаанд зөвхөн салбарын албан хаагчдаас гадна энэ талын мэргэшсэн судлаач, эрдэмтэд, мэргэжлийн сургалт, судалгааны байгууллагуудыг татан оролцуулах; 2.Хууль тогтоожийг шинэчлэх хүрээнд төрийн хяналт шалгалтын бүх байгууллагуудын хувьд өнөөг хүртэл маргаантай, нэгдсэн ойлголтод хүрээгүй байгаа нэр томьёог цэгцлэх. Тухайлбал: хяналт-шинжилгээ үнэлгээ, хяналт шалгалт, мониторинг, аудит, үнэлгээ, мөрдөн шалгах үйл ажиллагаа гэх мэт нэр томьёо, ухагдахууныг нэг мөр ойлгож хэрэглэх, хэвшүүлэх (Inspection, Investigation, Supervision, Control, Monitoring, Evaluation, Oversight) Нэр томьёог тодорхой болгосноор үйл ажиллагаа тус бүрийн арга хэрэгсэл, зорилго, зориулалт, хамрах хүрээ, объект, субъект нь тодорхой болно. 3.Ажлын хэсгээс тодорхой хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулаагүй болно. Учир нь ажлын хэсэг салбаруудын оролцоотой хэлэлцүүлгийн үр дүн болон судалгааны материалууд, хуулийн хэрэгжилтийн өнөөгийн нөхцөл байдалтай танилцахад төрийн хяналт шалгалтыг боловсронгуй болгоход 72 хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар байна. Монгол Улсад төрийн хяналт шалгалтыг явуулах үндсэн үзэл баримтлал тогтоогүй, нэгдсэн ойлголтод хүрээгүй байгаа тохиолдолд Улсын Их Хурлаас тийм тооны хуулийн төслийг дангаар санаачлан боловсруулах боломжгүй юм. Мөн салбарууд өөр өөрсдийн чиглэлээр асуудлыг харж дүгнэж байгаа өнөөгийн нөхцөлд хууль тогтоомжийн уялдаатай байдлаас гадна тус тусын хуулиар төрийн хяналтыг явуулдаг бусад бүтцийн байгууллагын чиг үүрэгтэй хэрхэн уялдах зэргийг сайтар бодож, боловсруулах шаардлагатай. 4.Ажлын хэсгийн нэгдсэн дүгнэлт, саналыг Монгол Улсын Засгийн газарт хүргүүлж, асуудлыг шийдвэрлэх боломж нөхцөлийг судлан, хамтран ажиллах замаар үүсээд буй хүндрэлтэй нөхцөл байдал, тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх зүйтэй хэмээн дурджээ. Ажлын хэсгийн санал, дүгнэлттэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүд байр сууриа илэрхийлснээр өнөөдрийн хуралдаан өндөрлөлөө хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.