ХАЛЗАН БҮРЭГТЭЙ ОРДЫН ТАЛААРХ ЕРӨНХИЙ ХЯНАЛТЫН СОНСГОЛЫН ТАЙЛАНГ СОНСОВ

11 / 20 1 сэтгэгдэл 959 үзсэнe

Өнөөдөр (2025.11.20) Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн болон Эдийн засгийн байнгын хороо хамтарсан хуралдаж, “Халзан бүрэгтэй”-н орд газрын ашиглалт, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах сэдвээр зохион байгуулсан ерөнхий хяналтын сонсголын тайланг сонслоо. Халзан бүрэгтэй орд бол газрын ховор элементийн орд бөгөөд хайгуулын шатанд явж байгаа бөгөөд цаашид ашиглалтад бэлтгэгдэж байгаа төсөл. Тус ордод диспрози, терби, ниодим, паразиоди гэх 4 тогтмол соронзонгийн түүхий эд газрын ховор элемент агуулагддаг бөгөөд эдгээр нь өөрөөсөө цацраг идэвхгүй. Зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж буй өнөө үед Халзан бүрэгтэй ордын газрын ховор элементийн ордыг ашиглан, түүхий эдийг дунд шат хүртэл боловсруулж, нийлмэл исэл үйлдвэрлэх нь өндөр ач холбогдолтой. Энэ нь ордын нөөцийг илүү үр ашигтай ашиглах, дотооддоо нэмүү өртөг шингээх, улмаар дэлхийн тогтмол соронзонгийн зах зээлд урт хугацаанд найдвартай нийлүүлэгч болох боломжийг бүрдүүлнэ. Ингэснээр эдийн засгийн өсөлтөд бодит хувь нэмэр оруулах чухал төсөл болох аж. Өмнөх жилүүдэд ордыг ашиглаагүй, хөрс хөндөгдөөгүй, зөвхөн хайгуул судалгааны ажил хийж, нөөцийг нэмэгдүүлэх, боловсруулалтын аргыг судлах үйл ажиллагаанууд явагдаж байгааг тус дүгнэлтэд дурдсан байна. Малын эрүүл мэндийн талаар Мянгад суманд өмнөх онуудад төрсөн гажигтай төлүүдэд хийсэн Мал эмнэлэг ариун цэврийн төв лабораторийн шинжилгээ дүгнэлтээр цацрагийн хордлого илрээгүй, цацрагаас болсон гэдэг нь тогтоогдоогүй. Мянгад суманд 2025 оны хавар ургийн гажигтай төрсөн төлүүдэд цацрагийн шинжилгээг итгэмжлэгдсэн лабораториор хийлгэж, цацрагаас шалтгаалсан эсэхийг баталгаажуулах шаардлагатай. Учир нь Мал эмнэлэг ариун цэврийн төв лабораторийн цацрагийн тоног төхөөрөмж эвдэрсний улмаас одоогоор цацрагийн шинжилгээ хийх боломжгүй гэдгийг ерөнхий хяналтын сонсголоор дүгнэжээ. Хайгуулын шатанд усны нөөц болон чанарт онц ноцтой хохирол учруулсан гэсэн нь шинжээчийн дүгнэлт болон төрийн байгууллагаас өгсөн мэдээллээр нотлогдоогүй гэжээ. Гэхдээ ашиглалтад шилжих үеийн технологийн усны хэрэглээг эцэслэн тооцоолох, эх үүсвэрийг тодорхойлох, усны нөөц, чанарыг хамгаалах төлөвлөгөөг боловсруулах зайлшгүй шаардлагатай гэж дүгнэсэн байна. Хайгуул судалгааны ажил дууссаны дараа Халзан бүрэгтэй ордын нөөцийн тооцоолол, ТЭЗҮ, Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ зэргийг харьяа яамд мэргэжлийн зөвлөлүүдээрээ хэлэлцүүлж, ордыг ашиглалтад бүрэн бэлтгэгдсэн эсэх, ашиглалтаас үүдэх экологи, эдийн засгийн болзошгүй хохирлын талаар дүгнэлт гаргах шаардлагатай болохыг чухалчилсан байна. Иймээс чиг үүргийн төрийн захиргааны төв байгууллагууд газрын ховор элемент дээр шинжлэх ухаанд суурилсан нарийвчилсан судалгаа, шинжилгээтэй, хангалттай мэдээлэлтэй байх шаардлагатай гэжээ. Халзан бүрэгтэй ордоос Монгол Улсын урт хугацааны бодлогын баримт бичиг дээр 4.2.13-т заасан зорилтын хэрэгжилтийг хангах үүднээс тус ордын түүхий эдийг боловсруулахдаа баяжуулалт болон боловсруулалтын үйлдвэрийг ашиглан нэмүү өртөг шингээсэн, эдийн засгийн тэлэлтийг дэмжих бүтээгдэхүүн гаргах нь зүйтэй хэмээн үзсэн болохыг Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Баярбаатар тайландаа танилцуулсан. Түүнчлэн төрийн захиргааны төв байгууллагууд хоорондын ажлын уялдааг сайжруулах, нэгдсэн ойлголт, мэдээлэлтэй байх чиглэлээр холбогдох арга хэмжээг авах; төсөл хэрэгжүүлэгчийн зүгээс цацраг идэвхийн нөлөөлөл технологийн процесст ямар бүтээгдэхүүнд хэрхэн тархаж байгааг судлан, холбогдох дүрэм журмыг баримтлан ажиллах; хүрээлэн буй орчин, ус, хөрс, хүн, малд цацрагийн шинжилгээ хийх чадавх хангалтгүй байгаа тул цацрагийн чиглэлээр нарийн мэргэжлийн хүний нөөц, лабораторийн тоног төхөөрөмжийг орон нутагт сайжруулах чиглэлээр үе шаттай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэдэг саналыг гаргажээ.

БАЯНЗҮРХ ДҮҮРГИЙН 52 ДУГААР ЦЭЦЭРЛЭГИЙН БАРИЛГА УГСРАЛТЫН АЖИЛ ДУУСАЖ, УЛСЫН КОМИСС ХҮЛЭЭН АВЛАА

11 / 20 0 сэтгэгдэл 105 үзсэнe

Сургуулийн өмнөх боловсролын чанар хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, сурагчдыг ая тухтай орчинд боловсрол эзэмшүүлэх, багш, ажилтнуудын ажиллах орчин нөхцөлийг сайжруулах, хамрах тойргийн сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор бүтээн байгуулалтын ажлыг үе шаттайгаар хийж буй. Тодруулбал, нийслэлийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар Баянзүрх дүүргийн 5 дугаар хороонд 240 ортой 52 дугаар цэцэрлэгийн барилга угсралтын ажил дуусаж, улсын комисс хүлээн авлаа. Тус цэцэрлэгийн барилгыг хагас зоорьтой, хоёр давхар байхаар төлөвлөсөн. Мөн барилга нь гал тогоо, хуурай, нойтон хүнсний агуулах, эд хогшлын агуулах, бүлгийн өрөө, чийрэгжүүлэх өрөө, дуу хөгжмийн өрөө, ажилчдын хувцас солих өрөө болон бусад өрөө тасалгаанаас бүрдсэн. Уг бүтээн байгуулалтын ажлыг “Гурван булаг сод” ХХК хийж гүйцэтгэж, нийслэлийн Хөрөнгө оруулалтын газар захиалагчийн техник хяналтыг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

УИХ-ын дарга Н.Учрал: Үндсэн хуулиа дээдлэн сахих, эрх, үүргийн нэгдлийг хангах, тэгш эрх, шударга ёс энэ танхимаас эхэлж байх ёстой

11 / 20 0 сэтгэгдэл 9 үзсэнe

У лсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ, Ард түмний элч төлөөлөгчид өө, Төрийн эрх барих дээд байгууллага У лсын Их Хурлын даргаар ажиллах итгэл хүлээлгэсэн Т а бүхэнд гүн талархал илэрхийлье. Төрийн дээд эрх гагцхүү ард түмнийх учир, миний бие ард түмнээс уг сурвалж, эх ундаргатай ардчилсан төрт ёс, парламентын засаглалаа бэхжүүлэхийн төлөө Үндсэн хуулиа сахин баримталж хичээнгүйлэн ажиллах болно. Ард түмний элч төлөөлөгчдийн олон ургалч үзэл бодлоо уралдуулах чөлөөт индэр, олон намын, сонирхлын, олон бүлгийн өргөн төлөөлөл, оролцоотой парламент, мэргэжлийн мэтгэлцээний өргөн талбар байлгахын төлөө хичээж ажиллах болно. Улс орны эрх ашгаа эн тэргүүнд, улс төрийн намын асуудлаа хойш нь тавьж, Үндсэн хууль дээдлэн сахих өргөсөн тангаргаа баримталж, хууль тогтоох үндсэн үүргээ биелүүлж ажиллахыг Та биднийг элч төлөөлөгчөө болгосон олон түмэн шаардаж байна. Олон ургалч үзэл бодлоо уралдуулахын зэрэгцээ Монгол Улсын язгуур нийтлэг эрх ашиг, гагцхүү шударга ёсонд суурилсан эв эеийг хичээн улс орныхоо илүү сайхан ирээдүйн төлөө хамтдаа хичээж ажиллацгаая. Хууль тогтоох дээд байгууллагаас хулгайн сэжигтнүүд биш, хууль төрж байх ёстой. У лсын Их Хурлын нэр хүнд гишүүн нь гэмт хэрэг шалгуулаад байгаагаас болж унаагүй. У лсын Их Хурлын нэр хүнд У лсын Их Хурлын гишүүний шалгуулахгүй байх давуу, дархан эрхээс болж унаж байгаа нь үнэн. Ард түмний төлөөлөгч, ард түмэнтэйгээ адил хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш байх цагт парламентын нэр хүнд өсөх болно. Нэгдүгээрт, парламентыг Үндсэн хуулиа дээдлэн сахих, хууль дээдлэх, шударга ёс, ёс зүй, тэгш эрхийн зарчмыг Улсын Их Хурал өөрөөсөө эхлүүлэн үлгэрлэх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, судалгаа, их өгөгдөл, шинжлэх ухаанд суурилсан цаг үе, олон улсын чиг хандлага, хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн хууль тогтоомжийг хэлэлцэн баталж байх үүрэгтэй. Гуравдугаарт, олон ургалч үзэл бодлын мэтгэлцээний талбар байх ёстой. Дөрөвдүгээрт, олон нийтэд илүү нээлттэй, ойрхон, ил тод, шилэн парламент болж төлөвших учиртай. Эдгээр дөрвөн зорилтыг У лсын Их Хурлын даргын хувьд баримталж ажиллана. Энэ бүхний үр дүнд ард түмэн төлөөллөөрөө дамжуулж төрийн эрхийг барих парламентын засаглал бэхжих болно. Миний бие төрийн эрх барьж байгаа МАН-ын дарга боловч Үндсэн хуулиа ягштал сахин баримталж, Улсын Их Хурлын гишүүдийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэх, хууль санаачлах бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь аливаа ялгаварлалгүйгээр, эрх тэгш хүндэтгэлтэй хандах болно. У лсын Их Хурлын дарга бол У лсын Их Хурлын гишүүдээс илүү эрх эдлэх биш, илүү үүрэг хүлээсэн ажил алба. У лсын Их Хурлын гишүүдийн санал бодол, байр суурь, олонхын саналаар хэлэлцэн гаргах шийдвэрт нөлөөлдөг давуу эрхтэй албан тушаалтан биш. У лсын Их Хурлын дарга бол У лсын Их Хурлын бусад гишүүнтэй адил ард түмнээс сонгогддог, У лсын Их Хурлын хуралдааныг зохион байгуулах чиг үүрэгтэй гэдэг итгэл үнэмшлээсээ би ухрахгүй. Үндсэн хуулийг дээдлэн сахих, эрх, үүргийн нэгдлийг хангах, тэгш эрх, шударга ёс энэ танхимаас эхэлж байх ёстой. Үндсэн хууль, хууль дээдэх ёсны өмнө улс төрийн нам, нас, хүйсийн ялгаа зааг, ямар ч дабль стандарт байх учиргүй. Та бид ард түмний 126 дарга биш. Та бид ард түмний 126 элч төлөөлөгч. Илүү, тусгай эрх дархтай, ард түмэнд зааж зааварладаг дарга нар бид биш. Улс төрийн намын бус улс орны, ард иргэдийн эрх ашгийг эн тэргүүнд эрэмбэлэн дээдэлж, нийгмийн хүсэл хүлээлт, хэрэгцээ шаардлага, дэлхийн чиг хандлага, цаг үедээ нийцсэн хууль тогтоомжуудыг судалгаа шинжилгээ, иргэд, иргэний нийгэм, эрдэмтэн, судлаачдын өргөн идэвхтэй оролцоонд тулгуурлаж хэлэлцэн баталж байх нь Та бидний онцгой үүрэг юм. У лсын Их Хурл аас батлан гаргасан хийдэл давхардалтай, өөр хоорондоо зөрчилдсөн, цаг үеэсээ хоцорсон, нийгмийн харилцааг зохицуулах чадваргүй, хүний эрх, эдийн засгийн эрх чөлөөг хааж боосон, зөрчилдөж хязгаарласан хуулиудыг иж бүрнээр нь өөрчилж, хууль тогтоох, Засгийн газарт хяналт тавих үндсэн үүргээ биелүүлэхэд онцгойлон анхаарч ажиллах болно. Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагаанд намчирхалгүй хяналт тавьж, зөвд зөөлөн, бурууд хатуу байж, шийдлээ хүлээсэн асуудлын гарц шийдлийг олж, хүний эрхийг зөрчсөн, улс орны хөгжилд саад болсон хуулийн гох дэгээг тайлж ажиллах болно. Засгийн газрын дөрвөн жилийн үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн биелэлтэд парламентын хяналт тавьж, гүйцэтгэлийн хариуцлага нэхэж, шаардаж ажиллана. Монгол Улсын таван жилийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, тэтгэврийн зээлийн хугацаа 24 сар байгааг 36 сар болгох зэрэг нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг шуурхай мэдрэн, санал санаачилгатай ажиллахыг Та биднээс цаг үе, бодит нөхцөл байдал шаардаж байна. У лсын Их Хурлын хэлэлцэн баталж байгаа тогтоол шийдвэр бүхэн Монгол Улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнол, монгол хүний эдийн засгийн эрх чөлөөг дархлан бататгах, ардчилсан нийгэм, чөлөөт зах зээлийн харилцааг төгөлдөршүүлэхэд чиглэх учиртай. Улсын Их Хурал энэ өдрүүдэд Монгол Улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийг хэмжиж болохуйц, хүрч болохуйц, цаг хугацаатай, бодит байх шаардлагад үндэслэн шинжлэх ухаанд тулгуурлан боловсруулсныг хэлэлцэж байна. Монгол Улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнолыг бататгах, монгол хүний эдийн засгийн эрх чөлөөг дархлахын төлөө гарц шийдэл, санал бодлоо уралдуулж ажиллахыг бодит нөхцөл байдал сануулж байна. У лсын Их Хурал төрийн зуршлаас хувийн хэвшлийг чөлөөлж, төрийн оролцоог хумьж, шударга өрсөлдөөнийг хөхиүлэн дэмжих бодлогыг тууштай хэрэгжүүлэхэд анхаарч, У лсын Их Хурл аас хэлэлцэн баталсан төсвийн хүрээний мэдэгдэлд төсвийн орлого ДНБ-ий харьцааг 2026 онд 30.9 хувь, 2027 онд 29.3 хувь, 2028 онд 28.2 хувь болгон бууруулах зорилт тусгагдсан нь төрийн оролцоо багасаж, зах зээлийн боломж улам өргөжихийн эхлэл болсон. Төсвийн нийт зардал ДНБ-ий харьцааг 2028 он гэхэд 28.6 хувь болгон бууруулснаар төсвийн зардлын үр ашгийг нэмэгдүүлж, эрэлтийн гаралтай инфляцыг хязгаарлаж, мөнгөний бодлоготой уялдан дунд хугацаанд инфляцыг бууруулах нөхцөл боломж бий болно. Энэхүү орон зайд Засгийн газраас олон нийтээр хэлэлцүүлж буй татварын багц хууль, хувийн өмч хөрөнгийг хурааж, нийгэмчлэх эрх зүйн байдлыг нь дордуулсан шийдвэр гаргахыг хориглосон Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай анхдагч хуулийн төслийг, Хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг, Зөвшөөрөл, мэдэгдлийн тухай хуулийн төслийг У лсын Их Хурал намрын чуулганаараа батлах болно. Эдийн засгийн эрх чөлөөтэй зөрчилдөж болзошгүй 228, шууд зөрчилдөж байгаа 110 хуулийг хиймэл оюунд тулгуурлан илрүүлсний гох дэгээг энэ хуулиар тайлахаар зорьж байгаа шиг Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа 430 гаруй хуулиас эдийн засгийн эрх, эрх чөлөө, хүний эрх, эрх чөлөө, улс төрийн эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн хуулиуд дээр хиймэл оюуны тусламжтайгаар дүн шинжилгээ хийж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах болно. Хуулиас давсан журамгүй журам, дүрэмгүй дүрмийг хориглоно. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалж, харилцан ашигтай хамтран ажиллах хууль эрх зүйн орчноо өөрчлөх нь хөгжлийн гарц мөн. Хөрөнгө оруулалтыг дагаад дэвшилтэт шинэ технологи, шинэ соёл, хийх ажил, олгох цалин, төлөх татвар нэмэгддэг. Юм бүхнийг хийх гэдэг биш, юу хийхгүйгээ мэддэг цомхон төр болох эрх зүйн эрүүл саруул орчныг энэ танхим бүрдүүлэх хэрэгтэй. Бизнес эрхлэгчдээ дэмжих зорилгоор татвар, нийгмийн даатгалын тогтолцоонд бодит шинэчлэл хийх шаардлага тавигдаж байна. Татварын шинэчлэлийн үр дүн нь төрийн зуршлыг халж, хувийн хэвшилд орон зай, хөгжих зам нээхэд оршино. Төсвийн тэлэлтийг хязгаарлах нь цалин орлогыг үнэгүйдүүлэгч инфляцын дарамтыг буулгах болно. Аж ахуйн нэгжүүд монгол хүнд ажил олгож, цалин өгч, илүү урамшуулж, үнэлснийхээ төлөө илүү их шимтгэл төлөөд байвал “Халамжаас хөдөлмөрт” бодлого бодит ажил хэрэг болохгүй. 2021 онд У лсын Их Хурлын гишүүний хувиар санаачилж байсан Хувийн нэмэлт тэтгэврийн сангийн хуулийн төслийг баталж, олон давхаргат тогтолцоонд шилжүүлж, ахмад настан олон төрлийн сангаас тэтгэвэр авах тогтолцоог бүрдүүлэх нь Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт туссан 2030 онд тэтгэврийн хэмжээг ажиллагсдын дундаж цалингийн 35 хувьд хүргэх зорилтыг биелүүлэх хөшүүрэг болох болно. Данхар том төрөөс ухаалаг, цомхон төрд шилжихийн тулд чиг үүргийн хийдэл давхардлыг арилгах, төрийн зарим чиг үүргийг мэргэжлийн холбоонд шилжүүлэх, гэрээгээр гүйцэтгүүлэх, төрийн албанд үр дүн, гүйцэтгэлд үндэслэсэн нэмэгдлийн систем нэвтрүүлж, хийснийхээ хэрээр авдаг болох, үндсэн ажлаас гадна нэмэлт орлого олдог эрх чөлөөтэй байх нь цомхон төр болох хууль эрх зүйн эрс өөрчлөлт шинэчлэлт нэн шаардлагатай байна. У лсын Их Хурлаар хэлэлцэх эсэх нь дэмжигдсэн Төрийн өмчийн компанийн бүтээмж, засаглал, ил тод байдлыг сайжруулах тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурал яаралтай баталж, хяналт тавьж, төр хувийн хэвшилтэй өрсөлддөг компани цаашид байгууллахыг хуульчлан хориглох, төрийн өмчит компаниудыг хувьчлах, татан буулгах, нэгтгэх, олон улсын аудит оруулах, нээлттэй компани болгох ажлыг шуурхайлахад ташуур өгөх ёстой. Эрүүл, тогтвортой эдийн засгийн тулгуур нь үр ашигтай, өрсөлдөөнтэй, хүртээмжтэй санхүүгийн сектор юм. Гадаадын банкны салбар нэгжийг дотоодын санхүүгийн зах зээлд нэвтрэх боломжийг нээж, хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх чиглэлээрх ажлыг идэвхжүүлнэ. Ингэснээр өрсөлдөөн нэмэгдэж, санхүүжилтийн өртөг, зээлийн хүү буурч, санхүүгийн үйлчилгээний чанар, хүртээмж сайжирч, тогтвортой ажлын байрыг нэмэгдүүлэх нөхцөл бүрдэнэ. Цаашид банкны салбарт хөрөнгө оруулалтын таатай орчныг бүрдүүлж, хууль эрх зүйн орчин, зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход анхаарч ажиллана. Банкны реформыг эрчимжүүлж, эх үүсвэрийн зардлыг бууруулах, инфляцын түвшин тогтворжих орчныг бүрдүүлэх замаар санхүүжилтийн өртөг, зээлийн хүүг аажмаар бууруулах боломжийг тэлнэ. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг эрчимжүүлэхийн тулд мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын суурийг тэлж, урт хугацааны хариуцлагатай хөрөнгө оруулалт татах эрх зүйн шинэчлэлийг эхлүүлнэ. Хөрөнгийн зах зээлийн дэд бүтцийн байгууллагуудын үр ашгийг нэмэгдүүлж, менежментийг олон улсын жишигт нийцүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ. Өнөөдөр дундаж тэтгэврийн хэмжээ 867 мянган төгрөг, бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ 689 мянган төгрөг байгаа бөгөөд дундаж тэтгэврийн зээлийн хэмжээ 6.4 сая төгрөг, хүү 16.4 хувь байна. Санхүүгийн хүртээмжийг сайжруулах ажлыг эрчимжүүлж, ахмадын тэтгэвэр барьцаалсан зээлийн хугацааг 24 сар байгааг 36 хүртэлх сар болгон ахмадууддаа ээлтэй болгох асуудлыг ойрын хугацаанд шийдвэрлэх болно. Даатгалын зах зээлийг олон улсын сайн туршлагад нийцүүлж, шинэ шатанд гаргаж, салбарын эрх зүйн орчныг иж бүрэн шинэчилж, тогтвортой өсөлтийг хангах эрх зүйн шинэтгэлээ эрчимжүүлнэ. Нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийг мэргэжлийн хөрөнгө оруулалтын сангийн зарчмаар удирдаж, хараат бус, ил тод, хариуцлагатай засаглал бүхий тогтолцоог хуулиар бүрдүүлнэ. Орлогод суурилсан зорилтот бүлгийг дэмжих, орон сууцжуулалтын бодлогын хүрээнд хөнгөлөлттэй ипотекийн зээлийг зорилтот бүлэгт чиглүүлж, бодит хэрэгцээтэй өрхүүдийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж, хэрэгжилтийн хийдлийг арилгана. У лсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ, Улс орон, ард түмнийхээ язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлж, Үндсэн хуулиа сахин баримталж, эрх зүйн эрүүл орчныг бүтээхийн төлөө олон ургалч үзэл бодлоо уралдуулцгаая. Монгол Улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнол, монгол хүний эдийн засгийн эрх чөлөөг дархлах эрх зүйн иж бүрэн шинэчлэлийн төлөө хамтдаа ажиллацгаая. Мөнх тэнгэрийн дор Монгол Улс мандан бадрах болтугай. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДАРГА НЯМ-ОСОРЫН УЧРАЛ

“Гэрээсээ гарцгаая-Оюутан” хэлэлцүүлэгт оролцогчид “Хүртээмж” клуб байгуулахаар боллоо

11 / 20 0 сэтгэгдэл 5 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороо , Соёл, спорт, залуучуудын дэд хороо хамтран хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудын эрх, боломж, нийгмийн оролцоог нэмэгдүүлэх асуудлаар “Гэрээсээ гарцгаая-Оюутан” хэлэлцүүлгийг өчигдөр ( 2025.11.19 ) Төрийн ордонд зохион байгууллаа. Их, дээд сургуулийн хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан залуусын төлөөлөл, тэдний эцэг, эх, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөлөл оролцсон уг хэлэлцүүлгийг Улсын Их Хурлын гишүүн, Соёл, спорт, залуучуудын дэд хорооны дарга М.Ганхүлэг даргалж, Улсын Их Хурлын гишүүн О.Саранчулуун, Ж.Баясгалан нар оролцов. Хэлэлцүүлгээр х өгжлийн бэрхшээлтэй залуучуудын боловсролын хүртээмж, энэ талаарх олон улсын туршлага , д эд бүтэц, барилгын саадгүй орчны стандарт, хэрэгжилт болон энэ талаарх э рх зүйн орчны тухай асуудлуудыг хөндөж ярилцлаа. Саадгүй байдал, хүртээмжийн тухай хуулийн төсөл санаачлан боловсруулж байгаагаа Улсын Их Хурлын гишүүн О.Саранчулуун танилцуулж, батлагдсан хууль тогтоомж, стандарт шаардлагуудын хэрэгжилтийг хангах явдал шинээр хууль, журам батлан гаргахаас илүү чухал байгааг онцолсон юм. Тэрбээр, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийг хамгаалахын тулд хариуцлагын механизмыг чангаруулах, хэрэгжилтийг сайжруулах шаардлагатайг тэмдэглэлээ. Монгол Улсад 18-34 насны хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн 18 886 байгаагаас ердөө 436 нь иих, дээд сургуульд суралцаж буй юм. Энэ нь хөгжлийн ялгаатай байдлаасаа үл хамааран иргэд адил тэгш амьдрах хүртээмжтэй орчин бүрдээгүйгээс голлон шалтгаалж байгааг хэлэлцүүлэгт оролцогчид ярьсан юм. Өндөр хөгжилтэй орнуудын их, дээд сургуулиудад хэрэгжүүлдэг хүртээмжийн бодлого, дэмжлэгийн тогтолцооны талаар Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хөгжлийн ерөнхий газрын дарга Д.Гэрэл танилцуулсан бол дотоодын зарим их, дээд сургуулийн энэ талаарх сайн туршлагыг оюутан, залуучуудын төлөөллөөс харилцан хуваалцав. Хэлэлцүүлэгт оролцогчид хөгжлийн бэрхшээлтэй залуусын нийгмийн оролцоог дэмжих “Хүртээмж” клуб байгуулан боловсролын байгууллагуудын болон нийтийн эзэмшлийн зам, талбай, амьдрах орчны хүртээмжийн судалгааг улсын хэмжээнд хийж, дүгнэлт гаргах, тулгамдсан асуудлуудыг эрх бүхий байгууллагуудад танилцуулж шийдвэрлүүлэх, саадгүй орчныг бүтээхийн төлөө нэгдэж ажиллахаар боллоо гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

БОХХAAБХ:Улсын дунд хугацааны хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичгийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийлээ

11 / 20 0 сэтгэгдэл 4 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны өнөөдрийн /2025.11.20/ хуралдаан 12 цаг 29 минутад эхэлж, хуралдааныг Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Идэрбат даргалав. Хуралдаанаар Засгийн газраас 2025 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлгийг явууллаа. Тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн М.Ганхүлэг, Л.Мөнхбаясгалан, С.Замира нар асуулт асууж, үг хэлсэн. Тухайлбал, Улсын Их Хурлыг гишүүн М.Ганхүлэг ирэх таван жилд зүүн бүсийг түүхэн аялал жуулчлал, эрчимжсэн мал аж ахуйн бүс нутаг болох тодорхой зорилтуудыг төсөлд хэрхэн тусгасан болон хэмжих шалгуурын талаар лавлав. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Ж.Энхбаяр зүүн бүс нь Монгол Улсын ирээдүйн гол үүц, экспортын чиг баримжаатай эрчимжсэн аж ахуйг хөгжүүлэх төв гэдгийг онцлон тэмдэглээд харамсалтай нь Эдийн засаг, хөгжлийн яаман дээр манай салбарын 10 гаруй бодлогын асуудлыг бүгдийг нь хассан байсан гэх тайлбарыг өглөө. Харин Эдийн засаг, хөгжлийн яамны Макро эдийн засгийн бодлогын газрын дарга Л.Энх-Амгалан хөдөө аж ахуйн салбарт олон хөнгөлөлттэй зээлийн хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байгаа гээд гэхдээ эл дэмжлэгүүдийн дуусах хугацаа тодорхой байх шаардлагатай гэв. Мөн аж ахуйн нэгжүүд аливаа төрийн дэмжлэггүйгээр банктай харилцаад зах зээлийнхээ зарчмаар хөгжөөд явдаг болох нь зүйтэй гэж байлаа. Дараа нь тогтоолын төслийн талаарх Улсын Их Хурлын гишүүн М.Мандхай, Л.Мөнхбаясгалан нараас гаргасан зарчмын зөрүүтэй 12 саналын томьёолол тус бүрээр санал хураав. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн М.Мандхайгаас гаргасан төслийн 2 дугаар хавсралтын үндсэн чиглэлийн үр дүнг тодорхойлсон хүснэгтийн “Нийгмийн хөгжил, үндэсний нэгдмэл үнэт зүйл” бодлогын чиглэлийн 3.1.2, 4.4.3 дахь дэд, заалтын “Хамтран хариуцагч” баганад “Боловсролын яам, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам” гэж нэмэх саналуудыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Мөнхбаясгалангийн төслийн 2,3 дугаар хавсралтад төслийн 2 дугаар хавсралтын үндсэн чиглэлийн үр дүнг тодорхойлсон хүснэгтийн “Байгаль орчин, ногоон эдийн засаг” бодлогын чиглэлийн “Дугаар” баганад “6.3.1.6” гэж, “Бодлогын үндэслэл” баганад “АХ-6.3” гэж, “Салбар” баганад “71404 Усны нөөц, нуур, гол мөрний менежмент” гэж, “Үр дүн” баганад “Экосистемийн тогтвортой байдлыг хангах нөхцөлийг бүрдүүлсэн хөв цөөрөм, усан сан, нуур байгуулна.” гэж, “Арга зам” баганад “333 нуур- нэг сум, нэг нуур- усны нөөцийн хуримтлал бий болгож уур амьсгалын өөрчлөлтөөс сэргийлэх” гэж, “Үндсэн хариуцагч” баганад “Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам” гэж, “Хамтран хариуцагч” баганад “Усны газар” гэж, 3 дугаар хавсралтын үндсэн чиглэлийн хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний шалгуур үзүүлэлт, зорилтот түвшнийг тодорхойлсон хүснэгтийн “Байгаль орчин, ногоон эдийн засаг” бодлогын чиглэлийн “Дугаар” баганад “6.3.1.6” гэж, “Салбар” баганад “71404 Усны нөөц, нуур, гол мөрний менежмент” гэж, “Үр дүн” баганад “Экосистемийн тогтвортой байдлыг хангах нөхцөлийг бүрдүүлсэн хөв цөөрөм, усан сан, нуур байгуулна.” гэж, “Шалгуур үзүүлэлт” баганад “Шинээр байгуулсан хөв цөөрөм, усан сан, нуур” гэж, “ТХЗ-ын уялдаа” баганад “13.1” гэж, “Хэмжих нэгж” баганад “Тоо” гэж, “Суурь түвшин” баганад “Он: 2025, Түвшин: 4” гэж, “Зорилтот түвшин” баганад “2026: 54, 2027: 104, 2028: 154, 2029: 204, 2030: 259” гэж, “Мэдээллийн үзүүлэлтүүд” баганад “Мэдээллийн эх сурвалж: Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Мэдээлэл цуглуулах арга зүй: Салбарын статистик, Мэдээлэл цуглуулах давтамж: Жил тутам, Хариуцах байгууллага: Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам” гэсэн агуулгатай 6.3.1.6 дахь дэд заалт нэмэх саналыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн. Энэ талаарх Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Эдийн засгийн байнгын хороонд хүргүүлэхээр тогтсон хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгээс Н.Учралыг Улсын Их Хурлын даргад нэр дэвшүүллээ

11 / 20 0 сэтгэгдэл 7 үзсэнe

Монгол Улсын Их Хурлын даргаар МАН-ын дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн Ням-Осорын Учралыг сонгуулахаар Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгээс нэр дэвшүүллээ. Улсын Их Хурлын чуулганы өнөөдөр (2025.11.20)-ийн нэгдсэн хуралдааны эхэнд хуралдаан даргалагч, Улсын Их Хурлын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнэ хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслийг Байнгын хороодод хуваарилсан талаар танилцуулав. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн М.Бадамсүрэн нарын 33 гишүүн санаачлан боловсруулж, энэ сарын 14-ний өдөр өргөн мэдүүлснийг Төрийн байгуулалтын, Засгийн газраас Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай болон Гэр бүлийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг мөн өдөр өргөн мэдүүлснийг Хууль зүйн, “ Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь, хэмжээ батлах тухай” Улсын Их Хурлын 1999 оны зургадугаар сарын 03-ны өдрийн 27 дугаар тогтоолд нэмэлт оруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг яаралтай горимоор хэлэлцүүлэхээр энэ сарын 19-ний өдөр өргөн мэдүүлснийг Төсвийн болон Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороонд тус тус шилжүүлжээ. “Тогтоолд нэмэлт оруулах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг яаралтай горимоор хэлэлцэхийг дэмжих, эсэх талаар санал хураалт явуулахад Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 57.1 хувь нь дэмжсэн тул хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр дээрх Байнгын хороодод шилжүүлэв. Ингээд Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгээс Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Учралыг Улсын Их Хурлын даргад нэр дэвшүүлж буй тухай тус бүлгийн дарга Ж.Батжаргал танилцуулав. Тэрбээр Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Учралын товч намтрыг танилцуулж, түүний парламентад ажилласан байдал, боловсрол, мэдлэг, туршлага зэргийг харгалзан, МАН-ын Удирдах зөвлөл болон Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгийн шийдвэрийг үндэслэн нэр дэвшүүлж буйг тодорхой дурдлаа. Улсын Их Хурал дахь МАН-ын бүлгээс тус намын даргыг Улсын Их Хурлын даргаар сонгуулахаар нэр дэвшүүлж буйтай холбогдуулан Улсын Их Хурал дахь АН-ын бүлгийн дарга О.Цогтгэрэл үг хэлж, аль нэг намын дарга парламентын дарга байх нь зарчмын болон ёс зүйн хувьд зохимжгүй гэж үзэж байгаа тус намын бүлгийн байр суурийг илэрхийллээ. Хэдийгээр урьд өмнө МАН-ын болон АН-ын дарга нар Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан ч энэ нь буруу жишиг гэдгийг тэрбээр дурдаж, аль нэг намын дарга парламентыг удирдах нь тухайн хүнээс үл шалтгаалан эрх ашгийн зөрчил үүсгэнэ гэдгийг анхааруулсан юм. Ингээд тус намын бүлгээс санаачлан боловсруулж, бэлэн болгосон уг асуудлаарх хуулийн төсөл болон МАН-ын бүлгээс Улсын Их Хуралд нэр дэвшүүлж буй асуудлаар ярилцах, байр сууриа нэгтгэх шаардлагатай тул өнөөдрийн 14:00 цаг хүртэл Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаас завсарлага авлаа гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

“ХӨРСНИЙ УС, ҮЕРИЙН ХАМГААЛАЛТ” ТӨСЛИЙН ТЭЗҮ-ИЙГ БОЛОВСРУУЛАХ АЖИЛ 40 ХУВИЙН ГҮЙЦЭТГЭЛТЭЙ БАЙНА

11 / 19 0 сэтгэгдэл 88 үзсэнe

Улаанбаатар хотод сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлт, ус үерийн давтамж өссөний улмаас хамгаалалтын дэд бүтцийг шинэчлэх зайлшгүй хэрэгцээ үүсээд буй. Өнөөдрийн байдлаар Улаанбаатар хотод 4 байршилд нийт 51.6 км урт үерийн хамгаалалтын далан, 58 байршилд 107.6 км бүхий үерийн хамгаалалтын суваг байдаг. Гэвч Туул, Улиастай, Сэлбэ, Дунд голын үерийн хамгаалалтын далангуудын ихэнх нь хуучирсан, эргийн бэхэлгээнүүд нь эвдэрч гэмтсэн, сувгууд нь хагшаасаар дүүрсэн зэрэг шалтгаанаар их хэмжээний үерийн ачааллыг даах боломжгүй болсон. Тиймээс хотын инженерчлэл, дэд бүтцийг сайжруулах хүрээнд “Улаанбаатар хотын инженерийн бэлтгэл арга хэмжээний мастер төлөвлөгөө”-г боловсруулж, үерийн эрсдэлийг бууруулах, голын урсцыг тогтворжуулах, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд ажиллаж амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх, мөн гол дагуух тохижилт болон хотын экосистемийг тэнцвэржүүлэх цогц арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. Мастер төлөвлөгөөнд нийт 420 гаруй км үерийн байгууламжийг үе шаттайгаар шинээр барихаар тусгасан бөгөөд нэн шаардлагатай байгаа 120 орчим км далан, сувгийг “Хөрсний ус, үерийн хамгаалалтын төсөл”-ийн хүрээнд хэрэгжүүлэх юм. Тодруулбал, нийслэлийн 22 байршилд үерийн хамгаалалтын далан, сувгийг шинэчлэх, сэргээн засварлах, шинээр байгуулахаар төлөвлөсний зэрэгцээ борооны ус зайлуулах шугам хоолойг шуудуу ухалгүйгээр доторлон шинэчлэх дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлнэ. Тус төслийн хүрээнд Дэлхийн банкны хөрөнгө оруулалтаар 9 байршилд үерийн хамгаалалтын далан, сувгийн барилга байгууламж, борооны ус зайлуулах шугамыг шинэчилж, өргөтгөх бөгөөд нийт 50.65 км далан, 45.7 км сувгийг байгуулна. Эдгээр 9 байршлын ТЭЗҮ болон Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээг "Хот төлөвлөлт, судалгааны институт” ОНӨААТҮГ боловсруулж, одоогийн байдлаар гүйцэтгэл 40 хувьтай үргэлжилж байна. Мөн Туул, Сэлбэ, Улиастай, Дунд гол зэрэг зургаан байршил дагуу нийт 18.229 км урттай даланг БНХАУ-ын Эксим банкны санхүүжилтээр сэргээн засварлах, тохижуулахаар ажиллаж байна. Энэ хүрээнд ТЭЗҮ болон Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээг боловсруулж одоогоор 40 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. Түүнчлэн үлдсэн 7 байршилд нийт 25 км даланг барихаар төлөвлөжээ.

ӨБХ: Монгол Улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлгийг явуулав

11 / 19 0 сэтгэгдэл 4 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Өргөдлийн байнгын хорооны өнөөдөр ( 2025.11.19 )-ийн хуралдаанаар “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлгийг явуулав. Үндсэн чиглэлийн төсөлтэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэбат, Б.Пунсалмаа, Ж.Галбадрах, Г.Лувсанжамц, Х.Баасанжаргал нар асуулт асууж, үг хэллээ. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэбат иргэдийн орлогын бодит өсөлт, өмчийн эрхийн баталгаажилт, зээлийн хүүгийн талаар асууж, нийгмийн сайн сайхны шалгуур үзүүлэлт болох аз жаргалын индексийг тодорхойлж ажиллах шаардлагатайг дурдсан юм. Манай улс хүний хөгжлийн индексийг тооцож, энэ талаар тодорхой зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж буйг Эрүүл мэндийн сайд Ж.Чинбүрэн онцлов. Өрхийн орлогын өсөлтийн суурь үзүүлэлтийг 2024 оны дүнгээр 11.0 хувиар аваад, ирэх таван жилд бил бүр дунджаар 5.0 хувиар өсгөхөөр тооцож үндсэн чиглэлд тусгасныг Эдийн засаг, хөгжлийн яамны Макро эдийн засгийн бодлогын газрын дарга Л.Энх-Амгалан тайлбарлалаа. Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Пунсалмаа англи хэлний сургалтын чанар шаардлага хангахгүй байгааг шүүмжилж, цаашид сайжруулах талаар ямар бодлого, зорилт дэвшүүлж буйг асуусан юм. Гадаад хэлний сургалтад нэвтрүүлж буй Pearson хөтөлбөр үр дүнтэй хэрэгжиж буйг тэрбээр онцлоод, хөгжлийн суурь төлөвлөлтөд тусгаж, бататгаж ажиллах шаардлагатай гэлээ. Үндсэн чиглэлийн төслийг чамбайруулах, засаж сайжруулах зүйл багагүй байгааг Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Галбадрах дурдаж, хөгжлийн төлөвлөгөө, улсын төсвийн үндэслэл болох учир таван жилийн үндсэн чиглэлийг судалгаа, тооцоонд тулгуурлаж бодитой төлөвлөх нь зүйтэй гэсэн юм. Биелэлт хангалтгүй, хэрэгжилтийн хувь багатай зорилтуудыг хэт өндрөөр төлөвлөх нь бодитой эсэхийг нягтлах шаардлагатайг тэрбээр анхааруулав. Улсын Их Хурлын гишүүн Г.Лувсанжамц бодлогын зорилт, тэргүүлэх чиглэлүүд болон тэдгээрт төлөвлөсөн төсөв, хөрөнгө оруулалт хоорондын уялдаа, нийцлийн тухай асуудлыг хөндөж, хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн хэрэгжилт, түүний үр дагаварын үнэлгээг нарийвчлан тооцож, дүгнэж ажиллах шаардлагатай гэсэн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Баасанжаргал боловсролын индексийг жилд дунджаар 0.01 пүнктээр, ирэх таван жилд нийтдээ 0.06 пүнктээр нэмэгдүүлэхээр төлөвлөсөн нь хангалтгүй байгааг дурдаад, шүүхийн салбарын хөрөнгө оруулалтыг 2030 он гэхэд 73.8 хувь хангахаар тусгасан нь 100 хувьд хүрэхгүй буюу эрэлтийг хангахгүйгээр төлөвлөгдсөнийг шүүмжилсэн юм. Мөн тэрбээр иргэдийн өргөдөл, гомдол бүрнээ шийдвэрлэгддэг байх зарчмыг таван жилийн үндсэн чиглэлд тусгаж, хэрэгжүүлэх учиртайг онцлов. Боловсролын индекс өнөөдрийн байдлаар 0.755 пүнкт байгааг Боловсролын сайд П.Наранбаяр танилцуулж, олон үзүүлэлтийг өндөр нарийвчлалтайгаар хэмждэг энэ үзүүлэлтийг 0.810 пүнкт болгож дээшлүүлэх нь бага бус ахиц болохыг тайлбарлалаа. Улсын Их Хурлын гишүүд асуулт асууж, хариулт авч, үг хэлснээр “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлэг өндөрлөлөө. Тогтоолын төслийг хэлэлцсэн талаарх санал, дүгнэлтийг Эдийн засгийн байнгын хороонд хүргүүлэхээр тогтов гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

ТББХ: Улсын дунд хугацааны хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичгийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийлээ

11 / 19 0 сэтгэгдэл 6 үзсэнe

Монгол Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны өнөөдрийн /2025.11.19/ хуралдаанаар “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төсл ийн анхны хэлэлцүүлгийг явууллаа. Тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлэв. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн А. Ариунзаяа , улсын жилийн төсөв, нэг жилийн төлөвлөгөө хоорондоо нийцэхгүй байгааг дурдаад, төлөвлөгөө батлах шаардлагатай эсэхийг лавлав. Тэрбээр 2026 оны төсөв батлагдсаны дараа 2026-2030 он хүртэлх таван жилийн төлөвлөгөөг хэлэлцэж байна хэмээгээд, ирэх жилийн төсөвтэй нийцүүлээд 2026 оны төлөвлөгөөг өөрчлөх үү гэдгийг тодрууллаа. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогт, Үндсэндээ 30 жил төлөвлөлтгүй, бодлогогүй, төрийн бодлого нь тодорхой биш, хоорондоо уялдаагүй явж ирсэн. Үүнийг цэгцлэх гэж 2019 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хийсэн. Үүндээ тулгуурлаад Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн тухай хуулийг баталсан. Энэ хуульдаа урт, дунд, богино хугацааны төрийн бодлогын бичиг баримтууд хоорондоо уялдаатай байх талаар тусгаад, төлөвлөлт, зохион байгуулалт, хэрэгжилт, үр дүн тооцох аргачлалыг зааж өгсөн. Тэрхүү аргачлалын дагуу 2021-2025 оны үндсэн чиглэлийн биелэлтийг дүгнэж үзэхэд 54 хувьтай гарсан. Цаашдаа үр дүнтэй болгох, алдаагаа хэрхэн засах талаар анхаарч байна. Түүнчлэн хууль хоорондын нийцэлгүй зүйл бас бий. Үүнийг бас засах ёстой. Ингэж байж жилийн төлөвлөгөөндөө суурилж төсөвлөлтөө хийнэ хэмээн хариулав. УИХ-ын гишүүн С.Зулпхар, Ирэх таван жилийн үндсэн чиглэлд тусгасан төрийн албан хаагчдын эдийн засаг, эрүүл мэнд, нэр хүнд, аюулгүй байдлын баталгааг хангана гэсэн зорилтын үр дүн нь төрийн албан хаагчдын сэтгэл ханамжийг нэмэгдүүлэх гэж заасныг тодотгоод, эдийн засгийн баталгаа сэтгэл ханамжаар хэмжигдэхгүй, цалин хөлсний бодлого хэрэгжүүлж байж дээрх зорилтыг хангана гэлээ. Тиймээс цалин хөлснийхөө бодлоготой уялдсан байдлаар шалгуураа тавих нь зүйтэй гэсэн санал хэлэв. УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа, Таван жилийн төлөвлөгөө ер нь цаашид хэрэгтэй эсэхийг ул суурьтай бодож үзэх нь зүйтэй гэв. Мөн тэрбээр өнөөг хүртэл бид олон төлөвлөгөө, хөтөлбөр батласныг онцлоод, сонгуулийн санал худалдан авах хууль бус үйл ажиллагааг зогсоох чиглэлд дорвитой ажил хийх ёстой хэмээлээ. Авлигатай тэмцэх үндэсний хөтөлбөрт энэ талаар тодорхой тусгасныг сануулаад, Сонгуулийн ерөнхий хороо, Авлигатай тэмцэх газар үүнд ач холбогдол өгч ажиллах шаардлагатайг тодотгов. Түүнчлэн УИХ-ын гишүүн Ц.Идэрбат өмнө нь баталсан таван жилийн төлөвлөгөөний биелэлт 50 гаруйхан хувьтай байгаагийн учир шалтгааныг тодруулсан бол УИХ-ын гишүүн О.Саранчулуун, хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлэхэд хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн оролцоог нэмэгдүүлэх арга замыг хэрхэн төлөвлөсөн, үүнд ямар шалгуур үзүүлэлт тавьж, хэрэгжилтийг хэрхэн хэмжих талаар, Байнгын хорооны дарга Ц.Сандаг-Очир, төрийн байгууллагуудын шударга байдал, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ гэж ирэх таван жилийн үндсэн чиглэлд тусгасныг хэрхэн ойлгож, үр дүнг нь яаж хэмжих, төрийн албанд чадварлаг хүний нөөцийг бүрдүүлж, төрийн албан хаагчийн томилгооны зөрчлийг хэрхэн бууруулах талаар лавлаж байлаа. Ийнхүү гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсний дараа УИХ-ын гишүүн Ц.Сандаг-Очирын гаргасан зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллоор санал хураалт явуулж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Эдийн засгийн байнгын хороонд хүргүүлэхээр тогтлоо хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

ХЗБХ: Улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооны тогтоолын төслийг баталлаа

11 / 19 0 сэтгэгдэл 4 үзсэнe

Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны өнөөдрийн (2025.11.19) хуралдаан 10 цаг 44 минутад гишүүдийн 52 хувийн ирцтэйгээр эхэлж, хоёр асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэлээ. Эхлээд “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хий ж, Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтанхуяг , О.Номинчимэг, Х.Баасанжаргал, Х.Тэмүүжин, Д.Цогтбаатар, С.Эрдэнэболд нар асуулт асууж, хариулт авсны дараа төслийн анхны хэлэлцүүлэгтэй холбогдуулан байр сууриа илэрхийлсэн юм. Хөгжлийн урт болон дунд, богино хугацааны баримт бичгийн ач холбогдол, үр өгөөжийн талаар тодруулахад улс орны хөгжлийн бодлогыг бодитой төлөвлөж, үр дүнтэй хэрэгжүүлэх шаардлагын үүднээс өнгөрсөн 30 жилийн хөгжлийн төлөвлөлтгүй, улсын эдийн засаг, нийгмийг хөгжлийн эрсдэлт нөхцөлөөс с ургамж авч Үндсэн хуульдаа “...Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт тогтвортой байна...” гэдэг нэмэлтийг оруулж, үүний мөрөөр Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуулийг баталж, хэрэгжүүлэх хүрээнд урт, дунд, богино хугацааны хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичгийг баталдаг болсныг Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогт тайлбарлав. Төрийн болон орон нутгийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагааг цэгцлэх талаар улсын дунд хугацааны хөгжлийн бодлогын төлөвлөлтөд ямар зорилт, арга хэмжээ тусгагдсан болохыг гишүүд асууж байсан. Төрийн өмчит компаниудын бүтээмж, менежмент, үйл ажиллагааг сайжруулах, ил тод болгох чиглэлээр тодорхой ажлууд төлөвлөсөн болохыг С.Бямбацогт сайд хэлээд “ Төрийн өмчит компаниудын хөрөнгийн өгөөж 9 хувьтай байгааг 14 хувьд хүргэхээр, орон нутгийн өмчит 350 компаний хөрөнгийн өгөөжийг тооцдоггүй байгааг тооцдог болгох гэх зэргээр тусгасан байгаа” хэмээн хариулсан. Үүний сацуу энэ оны эхээр Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай, Нийтийн өмчийн тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцэн баталснаар холбогдох олон асуудлыг цэгцлэх боломж бүрдэнэ гэдгийг хэлж байв. Үргэлжлүүлэн гишүүд өмнөх таван жилийн үндсэн чиглэлийн хэрэгжилт, үр дүнгээс авсан сургамж, төслийн тооцооллын талаар тодруулаад төсөл дэх зарим зорилт, арга хэмжээг хүний эрхийг хангах, хамгаалах зарчмын хүрээнд авч үзэхэд анхаарал хандуулахуйц байгааг хэлж байсан. Мөн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийг сайжруулах олон улсын сайн туршлагыг дурдаад төсөл дэх энэ төрлийн зорилт, арга хэмжээг хэрхэн хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн талаар, хууль зүйн туслалцаатай холбоотой зорилт арга хэмжээний талаар тодруулж, ажлын хэсгээс холбогдох хариултыг авсан. Ийнхүү гишүүд төслийн анхны хэлэлцүүлэгтэй холбогдуулан асуулт асууж, хариулт авсны дараа зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллоор санал хураалт явуулан шийдвэрлэв. Ингээд “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийсэн талаарх санал, дүгнэлтээ Эдийн засгийн байнгын хороонд хүргүүлэхээр боллоо. “Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 01 дүгээр тогтоолтой холбогдуулан авах арга хэмжээний тухай” Байнгын хорооны тогтоолын төслийг хуралдааны төгсгөлд хэлэлцэн баталлаа. Төслийн талаар Байнгын хорооны дарга Д.Цогтбаатар хуралдаанд танилцуулав. Төв банк /Монголбанк/-ны тухай хуулийн 271 дүгээр зүйлд зааснаар, Хяналтын зөвлөл нь Монголбанкны дотоод хяналтын үйл ажиллагаа, хөндлөнгийн аудитын санал, зөвлөмжийн хэрэгжилт, хөрөнгө оруулалтын багц, мөн Монголбанкнаас Улсын Их Хурал болон олон нийтэд санхүүгийн тайлангаа тайлагнаж, мэдээлж байгаа байдлыг хянах, Монголбанкны Зөвлөлийн үйл ажиллагааны үр дүнд хяналт тавих чиг үүрэгтэй гэдгийг төслийн танилцуулгын эхэнд дурдав. Өөрөөр хэлбэл, Хяналтын зөвлөл нь Монголбанкны үйл ажиллагаанд хяналт тавьж, хараат бус байдлыг хангах үүрэгтэй бөгөөд нийтийн эрх ашигт үйлчилдэг хэмээн тодотгосон. Үүний тулд хуульд заасан шалгуур бүхий албан тушаалтны хувьд, Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай хууль болон Авлигын эсрэг хуулийн зохицуулалтыг бүрэн хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж үзэн Авлигатай тэмцэх газрын саналыг үндэслэн Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 01 дүгээр тогтоолоор Байнгын хорооны 2024 оны “Журам, маягт, жагсаалт шинэчлэн батлах тухай” 5 дугаар тогтоолын 10 дугаар хавсралтаар баталсан “Мэдүүлэг гаргах албан тушаалтны жагсаалт”-д нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, хөрөнгө орлогын мэдүүлэг гаргах албан тушаалтны жагсаалтад Монголбанкны хяналтын зөвлөлийн дарга, гишүүнийг нэмсэн юм. Гэвч 2025 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдөр Улсын Их Хурлаас томилсон Хяналтын зөвлөлийн дарга, гишүүний нэр дэвшүүлэх үйл ажиллагаа нь 2024 оны 12 дугаар сарын 05-нд эхэлсэн бөгөөд Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 01 дүгээр тогтоол гарахаас өмнө явагдаж эхэлсэн байна. Тодруулбал, Хууль зүйн байнгын хорооны “Журам, маягт, жагсаалт шинэчлэн батлах тухай тогтоолд нэмэлт оруулах тухай” тогтоол батлагдахаас өмнө Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн гишүүнд нэр дэвшигчид тавих болзол шаардлагад нийтийн албан тушаалтанд хамрагдах, давхар ажил эрхлэхтэй холбогдсон хязгаарлалт, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэхтэй холбоотой хориглолт зэрэг нь тусгагдаагүй байсан бөгөөд нэр дэвшигчид тухайн үед хуульд заасан болзол шаардлагыг ханган, нэр дэвшигчийн сонсголд оролцож Улсын Их Хурлаас томилогдсон. Дээр дурдсан асуудлаар Монголбанкны Хяналтын зөвлөлөөс Хууль зүйн байнгын хороонд “Хүсэлт гаргах тухай” 2025 оны 08 дугаар арын 18-ны өдрийн 27 тоот албан бичиг ирүүлснийг Байнгын хороо хүлээн авч Авлигын эсрэг хуулийн 10.1 дэх хэсэг, Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай хуулийн 23 дугаар зүйлийн 23.1 дэх хэсэгт заасныг үндэслэн Авлигатай тэмцэх газраас санал авахаар холбогдох албан бичгийг хүргүүлжээ. Авлигатай тэмцэх газар 2025 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдөр уг асуудлын талаар тухайлан өгөх тусгай саналгүй болохоо “Хариу хүргүүлэх тухай” албан бичгийг ирүүлсэн хэмээн Д.Цогтбаатар дарга танилцуулсан. Иймд Авлигын эсрэг хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.1 дэх хэсгийг үндэслэн Хууль зүйн байнгын хорооны 2024 оны “Журам, маягт, жагсаалт шинэчлэн батлах тухай” 05 дугаар тогтоолын 10 дугаар хавсралтаар баталсан “Мэдүүлэг гаргах албан тушаалтны жагсаалт”-д 2025 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдөр Улсын Их Хурлаас томилогдсон Монголбанкны хяналтын зөвлөлийн дарга, гишүүд хамаарахгүй байхаар “Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 01 дүгээр тогтоолтой холбогдуулан авах арга хэмжээний тухай” Байнгын хорооны тогтоолын төслийг боловсруулж, Байнгын хороогоор шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж үзсэн байна. Энэ тогтоолыг 2025 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдөр Улсын Их Хурлаас томилогдсон Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн дарга, гишүүдийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусах хүртэлх хугацаанд дагаж мөрдөх бөгөөд шинээр томилогдох Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн дарга, гишүүдэд уг тогтоол нь хамаарахгүй болохыг төслийн танилцуулгад онцолжээ. Байнгын хорооны тогтоолын төслийн танилцуулгатай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Соронзонболд, Х.Баасанжаргал нар асуулт асууж, Д.Цогтбаатар дарга хариулт, тайлбар өгсний дараа санал хураалт явуулав. Байнгын хорооны өнөөдрийн хуралдаанд оролцсон Улсын Их Хурлын 14 гишүүний олонх буюу 85.7 нь “Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 01 дүгээр тогтоолтой холбогдуулан авах арга хэмжээний тухай” Байнгын хорооны тогтоолын төслийг батлахыг дэмжлээ. Үүгээр Хууль зүйн байнгын хорооны өнөөдрийн хуралдаан өндөрлөв хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.